Mateusz Bartoszek
„Honorowy Południk Lubelski” to projekt, mający na celu utworzenie atrakcji turystycznej o głębokiej symbolice w centrum Lublina. Południk o długości geograficznej 22°33'44" E, ciekawa kombinacja par cyfr, których znaczenie wprost nawiązuje do bogatej historii miasta. Projekt obejmował będzie odpowiednie odznaczenie przebiegu południka na długości 33m w ścisłym centrum miasta na skrzyżowaniu ulic Krakowskie Przedmieście i Stanisława Staszica.
- W roku 2013 pierwszym takim południkiem był południk krakowski. Z początku ludzie nie traktowali tego poważnie, ale tych południków od 2013 roku do dzisiaj powstało naprawdę dużo. Jest to inicjatywa, która uważam, że daje dużo dla wszystkich. Miasto, nie wydając dużo, zyskuje atrakcje, a my możemy też upamiętnić historię - opowiada Dominik Pytlak, lubelski popularyzator geodezji, prowadzący edukacyjny podcast „Jestem Geodetą”.
Czym są „południki honorowe”?
Południki honorowe to zwyczajowa nazwa dla południków, które choć nigdy nie pełniły praktycznej funkcji w obserwacjach astronomicznych czy pomiarach geodezyjnych, to zostały wyróżnione i oznaczone w terenie jako symboliczne atrakcje turystyczne i edukacyjne. Często ich wyjątkowość wynika z charakterystycznej i unikatowej kombinacji cyfr w zapisie wartości ich długości geodezyjnej; tu, są one więc obiektami o podobnej klasie, co południki znaczące, których długość geodezyjna wyrażona jest pełnymi stopniami kątowymi. W Polsce „południk honorowy" znajduje się między innymi w Zakopanem.
Znaczenie „Honorowego Południka Lubelskiego"
Honorowy południk lubelski jest nietypowym pomnikiem historii, kultury i nauki, łączącym bogatą i złożoną symbolikę liczb z równie bogatym i złożonym dziedzictwem samego Lublina. Honorowy południk lubelski skupia w sobie wiele, różnych kontekstów, stając się nowym symbolem Lublina:
- Jako południk, jest to wirtualna linia prosta – obiekt czysto abstrakcyjny, geometryczny wyznaczający najważniejsze kierunki świata, północ i południe, łącząc oba bieguny Ziemi, czyli największe możliwe ekstrema na powierzchni globu ziemskiego. W ten sposób symbolizuje łączenie przeciwieństw i wyznaczanie jasnego kierunku działania w wielości możliwych dróg.
- Południk dzieli też świat na dwie półkule, wschodnią i zachodnią. Dlatego tutaj jest on symbolem spotkania dwóch światów, Wschodu i Zachodu, granicy między tymi światami, dzielącej ale i łączącej jako linia styku i dyfuzji między obiema rzeczywistościami, stanowiąc miejsce wymiany doświadczeń i wzajemnego poznania.
- Jako że projekt zainicjowany został na 200-lecie odsłonięcia pomnika unii lubelskiej, jest to również nieoczywisty sposób na upamiętnienie jednego z najważniejszych i najbardziej przełomowych wydarzeń w historii tej części Europy: powstania unii dwóch wielkich potęg politycznych – Królestwa Polskiego oraz Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Symbolika lubelskiego południka
Długość geodezyjna honorowego południka lubelskiego, wyrażona w polskim układzie odniesień geodezyjnych PL-ETRF2000, zapisana w klasycznej mierze kątowej – stopnie, minuty, sekundy – zapisana jest trzema parami kolejnych cyfr 2-2, 3-3, 4-4. Jest to więc południk o długości geodezyjnej 22°33'44" E. Długość linii południka, przewidywanej do oznaczenia u zbiegu ulic Krakowskie Przedmieście i Stanisława Staszica wynosi 32,78 metra, co odpowiada 55 łokciom staropolskim, co poszerza symbolikę południka o parę cyfr 5-5.
W kontekście symboliki miasta Lublina kolejne liczby naturalne 2-3-4-5 stanowią doskonałą ilustrację bogatego dziedzictwa kulturowego (2 – Wschód i Zachód), historycznego (3 - Przeszłość, Teraźniejszość, Przyszłość), naukowego (4 – kierunki świata) ale i duchowego (5 – żywioły; a w szczególności ten piąty: eter).
Jako symbol Unii Lubelskiej liczby 2-3-4, ale też 5 symbolizują płaszczyzny, na których Unia Lubelska połączyła Polskę i Litwę, oraz elementy, które dzięki tej Unii zaczęły intensywnie na siebie wpływać, kształtując oblicze Lublina i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. I tak, liczba 2 symbolizuje dwa państwa, dwa kraje – Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie – liczba 3 symbolizuje trzy narody – Polski, Litewski i Ruski – liczba 4 symbolizuje cztery religie – Katolicyzm, Prawosławie, Protestantyzm i Judaizm – a liczba 5 jest symbolem 5 języków - Polskiego, Litewskiego, Ruskiego, Łaciny i Jidisz. Ich podwójny zapis symbolizuje dwojaką, czasami przeciwstawną perspektywę na skutki samej unii, wzajemne wpływy i relacje pomiędzy narodami, kulturami i religiami w Rzeczypospolitej Obojga Narodów: dobrą i złą, nasza i cudzą.
Południk w samym centrum
Honorowy południk lubelski przebiega przez ścisłe centrum Lublina, zaledwie 130 metrów na wschód od pomnika unii lubelskiej na Placu Litewskim. Dlatego postuluje się oznaczenie południka możliwie najbliżej ścisłego centrum miasta, aby tym lepiej wykorzystać jego potencjał jako atrakcji turystycznej. Najdogodniejszym ku temu miejscem jest zbieg ulic Krakowskie Przedmieście oraz Stanisława Staszica.
Postulowaną formą oznaczenia południka – z uwagi na jego linearny charakter – jest linia w nawierzchni ulic i chodników, biegnąca na całej długości dostępnej nawierzchni, od ściany, do ściany pobliskich kamienic. Linia może być wykonana z kamiennych, podłużnych płyt w odróżniającym się kolorze, z kilkoma płytami z wyrytym na nich napisem HONOROWY POŁUDNIK LUBELSKI 22°33'44" E; możliwie w kilku językach, związanych z historią Lublina (polski, litewski, ukraiński, niemiecki, jidisz, włoski, węgierski, łacina).
Na końcach linii, przy ścianach kamienic, ustawione byłyby dwie, odlane z brązu statuetki Koziołków-Geodetów, w pozach wykonywania pomiarów geodezyjnych – tyczenia linii południka. Jeden koziołek-geodeta obsługiwał by tachimetr na statywie, zaś drugi, koziołek-pomiarowy, trzymał by tyczkę z pryzmatem. Istnieje możliwość zainstalowania w odlanej rzeźbie tachimetru źródła światła laserowego, skierowanego po linii południka, do pryzmatu na tyczce trzymanej przez druga postać. W ten sposób, nocą, południk byłby widoczny jako linia czerwonego światła, tuż nad ziemią, pokazując symbolicznie pomiar tachimetryczny, stosowany powszechnie w miernictwie geodezyjnym.
Na ścianie jednej (lub obu) kamienic umieszczone byłyby pamiątkowe tablice z krótkim opisem linii honorowego południka lubelskiej oraz kodem QR odsyłającym do strony internetowej ze szczegółowym opisem obiektu, jego znaczeniem, symboliką i genezą powstania.
W planach kolejne lokalizacje
Honorowy południk lubelski nie powinien jednak ograniczać się wyłącznie do ścisłego centrum urbanistycznego miasta. Jako że przebiega blisko geodezyjnego środka miasta – centroid miasta Lublina ma współrzędne 51°13'32,646" N, 22°33'23,780" E, co oznacza, że leży on dokładnie 392,36 m na zachód od honorowego południka lubelskiego; na terenach węzła kolejowego – przecina wiele ważnych i uczęszczanych lokalizacji, w których mógłby zostać oznaczony, co dodatkowo pomogło by w rozpropagowaniu tej atrakcji Lublina. Najbardziej perspektywicznymi lokalizacjami na przebiegu honorowego południka lubelskiego są, poczynając od północy miasta:
- kompleks szpitalny przy ul. Prof. Antoniego Gębali; w szczególności, droga wewnętrzna między parkingiem wielopoziomowym a Ośrodkiem Medycyny Doświadczalnej, której osia biegnie południk.
- Aleja Solidarności, przy skrzyżowaniu z Bolesława Prusa.
- Park Rusałka
- Stadion lekkoatletyczny Start Lublin; południk przebiega środkiem stadionu
- Park Ludowy; południk przebiega przez Plac Centralny
- Skrzyżowanie ulicy Stadionowej i Lubelskiego Lipca 80
- plac w obrębie kolejowej Hali Wachlarzowej
- kopiec ujęcia wody przy ulicy Zemborzyckiej
Happening na początek
26 sierpnia 2026 roku z okazji okrągłego 200-lecia odsłonięcia Pomnika Unii Lubelskiej, Lublin zrobi pierwszy krok w stronę ustanowienia południka. Przy pomniku Unii Lubelskiej geodeta Dominik Pytlak wspólnie z Mariuszem Meusem, znanym szerzej jako Pan Południk- pomysłodawcą i inicjatorem Honorowego Południka Krakowskiego, rozpoczną się formalne starania o ustanowienie „Honorowego Południka Lubelskiego" i jego oznaczenie w różnych częściach Lublina. Do inicjatywy dołączyła również grupa lubelskich pasjonatów geodezji skupiona wokół Geodezyjnego Koła Naukowego Equator.
Początek happeningu rozpoczynającego inicjatywę w środę 26 sierpnia o godzinie 16:00.
Komentarze