Cytologia – co warto wiedzieć o jej znaczeniu w profilaktyce raka szyjki macicy?

Cytologia – co to jest i na czym polega?

Cytologia to badanie przesiewowe szyjki macicy, którego celem jest wykrywanie nieprawidłowych zmian w komórkach nabłonka. Nie jest to badanie służące do rozpoznawania samego zakażenia, jakie wywołuje wirus HPV, ale do oceny jego możliwych następstw w obrębie komórek szyjki macicy. National Cancer Institute podkreśla, że cytologia, pozwala wykrywać komórki przedrakowe i komórki raka szyjki macicy, a czasem także inne stany, takie jak zapalenie czy infekcja [6].

Samo badanie polega na pobraniu komórek z szyjki macicy przy użyciu specjalnej szczoteczki lub szpatułki podczas badania ginekologicznego. Pobrany materiał trafia następnie do oceny cytologicznej, w której analizuje się wygląd komórek i sprawdza, czy widoczne są nieprawidłowości wymagające dalszej diagnostyki.

Jak interpretować cytologię w kontekście zakażenia wirusem HPV?

Interpretacja wyniku cytologii wymaga uwzględnienia tego, że badanie ocenia komórki szyjki macicy, a nie samą obecność wirusa.

• Prawidłowy wynik cytologii oznacza, że w ocenianych komórkach nie stwierdzono zmian wymagających dalszej diagnostyki, ale nie wyklucza on całkowicie obecności wirusa HPV.
• Wynik nieprawidłowy nie jest równoznaczny z rozpoznaniem nowotworu. Częściej wskazuje na zmiany, które wymagają kontroli, powtórzenia badań lub pogłębionej diagnostyki [3].

W praktyce klinicznej najważniejsze jest więc łączne spojrzenie na wynik cytologii, wiek pacjentki i ocenę ryzyka. Nie każda nieprawidłowość oznacza to samo i nie każda wymaga natychmiastowego leczenia. Część zmian ma charakter przemijający, zwłaszcza gdy organizm sam eliminuje wirusa HPV, natomiast większą czujność budzą wyniki sugerujące zmiany śródnabłonkowe.

Dlaczego cytologia ma tak duże znaczenie w profilaktyce raka szyjki macicy?

Znaczenie cytologii nie polega wyłącznie na tym, że wykrywa nieprawidłowe komórki. Najważniejsze jest to, że pozwala uchwycić zmiany przednowotworowe na etapie, na którym można je obserwować, leczyć i zatrzymać, zanim rozwinie się rak szyjki macicy [4]. Pamiętajmy, że nowotwór wykryty wcześnie jest zwykle łatwiejszy do leczenia niż choroba rozpoznana dopiero po wystąpieniu objawów.

Nieprawidłowy i poznany na wczesnym etapie wynik cytologii często otwiera drogę do dalszej, bardziej precyzyjnej diagnostyki, takiej jak powtórzenie badania, kolposkopia czy biopsja. Dzięki temu lekarz może ocenić, czy chodzi o zmianę przemijającą, czy o zmianę wymagającą leczenia [1].

Cytologia a test na HPV

Cytologia i test na HPV nie wykluczają się, lecz uzupełniają.

W profilaktyce raka szyjki macicy funkcjonują obecnie dwa schematy badań przesiewowych. Nowy schemat opiera się na wykonaniu testu HPV HR z genotypowaniem, czyli badania molekularnego wykrywającego DNA lub RNA wirusa HPV o wysokim ryzyku onkogennym w materiale pobranym z szyjki macicy. Badanie wykonuje się standardowo co 5 lat. Jeżeli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tego samego pobranego materiału wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym (LBC), bez konieczności ponownego pobierania wymazu [2].

Równolegle nadal obowiązuje tradycyjny schemat przejściowy, który będzie dostępny do końca czerwca 2026 roku. W tym modelu wykonuje się klasyczną cytologię standardowo co 3 lata. Oznacza to, że cytologia nie znika od razu z praktyki profilaktycznej, ale w programie publicznym stopniowo ustępuje miejsca badaniu HPV HR jako metodzie pierwszego wyboru [2]. Uzasadniają to europejskie wytyczne, wskazując, że testy wykrywające HPV są skuteczniejsze od samej cytologii w zapobieganiu rakowi szyjki macicy, ponieważ charakteryzują się większą czułością diagnostyczną [7].

Tabela. Obowiązujące schematy profilaktyki raka szyjki macicy

Jak przygotować się do cytologii i kto powinien ją wykonać?

Cytologię powinny wykonywać przede wszystkim kobiety objęte profilaktyką raka szyjki macicy zgodnie z wiekiem i indywidualnym ryzykiem. W praktyce szczególne znaczenie ma to u osób, które rozpoczęły życie seksualne, miały wcześniej nieprawidłowy wynik cytologii, dodatni wynik testu na wirus HPV albo były leczone z powodu zmian szyjki macicy.

W ramach programu profilaktycznego NFZ z bezpłatnych badań przesiewowych mogą korzystać kobiety w wieku 25–64 lat, które mają ubezpieczenie w NFZ [2].

Źródła:

1. Hariprasad R., Mittal S., Basu P., Role of colposcopy in the management of women with abnormal cytology, Cytojournal. 2022, 19: 40.
2. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy., Narodowy Fundusz Zdrowia 14.11.2019.
3. Koliopoulos G., Nyaga V., Santesso N. i in., Cytology versus HPV testing for cervical cancer screening in the general population, Cochrane Database Syst Rev. 2017, 2017(8): CD008587.
4. Mishra g., Pimple S., Shastri S., An overview of prevention and early detection of cervical cancers, Indian J Med Paediatr Oncol. 2011, 32(3): 125–132.
5. Narodowy Fundusz Zdrowia, Wcześniej niedostępny, teraz zrobisz go na NFZ. Test HPV HR – skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy, 19.01.2026, online: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy%2C8841.html.
6. National Cancer Institute, Cervical Cancer Screening, 13.02.2025, online: https://www.cancer.gov/types/cervical/screening.
7. European Commission, European guidelines on cervical cancer screening and diagnosis, https://cancer-screening-and-care.jrc.ec.europa.eu/en/ec-cvc/european-cervical-cancer-guidelines?topic=328&usertype=327#guideline.

Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.

ARTYKUŁ SPONSOROWANY.
Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wszelkie decyzje dotyczące diagnostyki oraz leczenia należy każdorazowo konsultować z lekarzem prowadzącym. Wydawca ani redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za skutki wykorzystania informacji zawartych w materiale.