Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
Reklama
Radzyń Podlaski

Lata starań, setki tysięcy złotych i muzeum, którego wciąż nie ma. Co dalej z Warszawską 5A?

W czasie II wojny światowej więzili tu ludzi Niemcy, a po 1944 tą zbrodniczą tradycję kontynuował komunistyczny aparat bezpieczeństwa. W piwnicach niepozornego budynku przy ul. Warszawskiej 5A w Radzyniu Podlaskim do dziś zachowały się cele i napisy pozostawione przez więźniów. Przez kilkanaście lat historycy i społecznicy zabiegali o stworzenie w tym miejscu muzeum. Mimo to profesjonalna placówka muzealna nie powstała. Burmistrz Jakub Jakubowski przyznaje, że zapowiadana w 2025 roku koncepcja nadal nie została zatwierdzona. Urząd Marszałkowski informuje, że nie otrzymał obiecanej propozycji, a rozmowy z miastem zakończyły się ponad półtora roku temu. Tymczasem pojawiają się kolejne pomysły na wykorzystanie historycznego budynku.
Lata starań, setki tysięcy złotych i muzeum, którego wciąż nie ma. Co dalej z Warszawską 5A?
Miejsce pamięci przy Warszawskiej 5A w Radzyniu Podlaskim wymaga

Autor: Paweł Kot/nadesłane

Niepozorny budynek przy ul. Warszawskiej 5A w Radzyniu Podlaskim był miejscem represji dwóch totalitarnych systemów. W latach 1939-1944 działał tu areszt niemieckiego Gestapo, a w latach 1944-1956 Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Więziono w nim m.in. członków polskiej konspiracji, Żydów i żołnierzy podziemia niepodległościowego. Część osadzonych wywożono do innych więzień i obozów, innych mordowano na miejscu lub w okolicy. Według ustaleń historyków przez komunistyczny areszt mogło przejść ponad 1700 osób.

Do dziś na ścianach dawnych cel zachowały się nazwiska, daty, modlitwy i ślady odliczania dni spędzonych w zamknięciu. Przetrwały również oryginalne drzwi więzienne.

Więzienne cele zamienione w piwnice 

Po 1956 roku budynek przekształcono w lokale komunalne, a dawne cele służyły jako piwnice. W 2014 roku prof. Dariusz Magier i fotograf Paweł Żochowski rozpoczęli dokumentowanie więziennych inskrypcji. Rok później ruszyły starania o utworzenie muzeum, a w 2016 roku odsłonięto tablicę upamiętniającą ofiary obu systemów represji.

W 2018 roku udostępniono zwiedzającym jedną z cel, a w 2019 roku powstała koncepcja muzeum i podpisano porozumienie o współpracy miasta z Towarzystwem Nauki i Kultury "Libra". Badania historyczne zaowocowały również publikacjami i internetowym katalogiem więziennych inskrypcji.

Na zabezpieczenie i remont budynku pozyskano łącznie 350 tys. zł z ministerstwa, budżetu miasta i dwóch fundacji. Przeprowadzono prace remontowe i konserwatorskie, a w 2021 roku odsłonięto mural upamiętniający ofiary represji.

Żydowskie nagrobki na dawnym dziedzińcu

W 2019 i 2022 roku na terenie dawnego kompleksu odnaleziono macewy wykorzystane jako materiał budowlany. Rozważano utworzenie lapidarium lub przeniesienie nagrobków na cmentarz żydowski. Sprawę komplikuje fakt, że część historycznego terenu pozostaje własnością prywatną.

Izba Pamięci zamiast muzeum

1 marca 2022 roku ówczesny burmistrz Jerzy Rębek przekazał obiekt Radzyńskiemu Ośrodkowi Kultury, a jego dyrektor Robert Mazurek powołał Izbę Pamięci "Warszawska 5A". Placówka miała funkcjonować w strukturze ROK, bez tworzenia odrębnej samorządowej instytucji kultury.

Decyzja wywołała sprzeciw Towarzystwa Nauki i Kultury "Libra". W oświadczeniu z 3 marca 2022 roku jego przedstawiciele zarzucili miastu podjęcie decyzji bez konsultacji z osobami zaangażowanymi w projekt muzealny i uznali ją za naruszenie porozumienia z 2019 roku. Spór dotyczył przede wszystkim formuły organizacyjnej placówki.

Zwolennicy wcześniejszej koncepcji oczekiwali muzeum o rozbudowanym programie naukowym, badawczym i edukacyjnym. Miasto zdecydowało natomiast o utworzeniu Izby Pamięci funkcjonującej w ramach istniejącej instytucji kultury. Co istotne, regulamin Izby Pamięci z 2022 roku przewidywał szeroki katalog zadań.

Kolejna szansa na muzeum i kolejne rozbieżności

W 2024 roku pojawiła się próba powrotu do projektu muzealnego. Rozmowy prowadzili przedstawiciele miasta, powiatu radzyńskiego, samorządu województwa oraz środowiska naukowego. Według informacji starostwa zakładano, że województwo przejmie zasadniczy ciężar organizacyjny i finansowy, miasto użyczy budynek, a powiat zapewni wsparcie organizacyjne. Były to jednak wstępne założenia.

Dziennikarz Paweł Kot, od lat zaangażowany w starania o upamiętnienie dawnej katowni, relacjonuje, że jeszcze przed drugą turą wyborów samorządowych w 2024 roku Jakub Jakubowski deklarował powrót do pierwotnej koncepcji "Libry". Po zwycięstwie wyborczym miał podtrzymać tę obietnicę. Według Kota burmistrz nie uczestniczył jednak w jednym ze spotkań roboczych zorganizowanych w starostwie.

Na początku 2025 roku ujawniły się różnice w wizji przyszłego muzeum. Jakubowski opowiedział się za większą instytucją z główną siedzibą w Pałacu Potockich, której dodatkową placówką byłaby Warszawska 5A. W marcu zapowiadał opracowanie koncepcji w kolejnych miesiącach.

Ponad półtora roku później sprawdziliśmy, co wydarzyło się od tamtego czasu.

Czekali na propozycję burmistrza

Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego potwierdził nam, że przedstawiciele samorządu województwa uczestniczyli w rozmowach dotyczących utworzenia muzeum przy Warszawskiej 5A. Rozważano możliwość współorganizowania placówki przez województwo i miasto oraz różne warianty finansowania.

W odpowiedzi na nasze zapytania prasowe UMWL poinformował, że "na etapie wstępnym rozważano różne opcje finansowania. Nie wskazywano konkretnych kwot, jak również proporcji finansowania". Samorząd województwa nie uczestniczył również, według własnego stanowiska, w przygotowaniu projektu porozumienia i nie procedował takiego dokumentu z władzami Radzynia Podlaskiego.

Najważniejsze ustalenie dotyczy jednak deklaracji burmistrza. Jak wynika z odpowiedzi Urzędu Marszałkowskiego, Jakub Jakubowski miał zobowiązać się do przedstawienia w ciągu około sześciu miesięcy propozycji i stanowiska miasta dotyczącego utworzenia muzeum przy Warszawskiej 5A.

Do dnia dzisiejszego żadna propozycja lub koncepcja w zakresie omawianym ze strony Burmistrza Miasta Radzyń Podlaski nie została przedstawiona - informuje urząd. 

Co więcej, po marcu 2025 roku nie prowadzono kolejnych rozmów z przedstawicielami miasta na temat muzeum. 

Samorząd województwa nie wyklucza jednak powrotu do projektu. Deklaruje gotowość rozważenia propozycji przedstawionej przez miasto lub powiat.

Starostwo: proces podpisania porozumienia wstrzymało miasto

Inaczej przebieg prac nad porozumieniem opisuje Starostwo Powiatowe w Radzyniu Podlaskim. W odpowiedzi podpisanej przez starostę Szczepana Niebrzegowskiego wskazano, że podczas rozmów pod koniec 2024 roku oraz w styczniu i lutym 2025 roku wypracowywano założenia czterostronnej współpracy.

Powiat deklarował gotowość do udzielenia wsparcia organizacyjnego, w tym rozważenia zapewnienia pracownika lub stażysty. Nie zobowiązał się jednak do finansowania odrębnego etatu ani do samodzielnego prowadzenia muzeum.

Według starostwa powiat uczestniczył w konsultowaniu założeń porozumienia i był gotowy do jego podpisania. Do finalizacji nie doszło, ponieważ - jak twierdzi starostwo - w dniu planowanego zakończenia uzgodnień miasto zgłosiło potrzebę przeprowadzenia dalszych konsultacji. Powiat podkreśla, że nie wycofał się z przedsięwzięcia. 

Pojawia się przy tym rozbieżność dotycząca samego porozumienia. Podczas gdy Urząd Marszałkowski informuje, że żaden projekt nie był z nim konsultowany ani procedowany, starostwo wskazuje na udział w pracach nad założeniami dokumentu, prowadzonych przy zaangażowaniu przedstawicieli województwa i "Libry". Powiat nie dysponuje jednak obecnie kopią projektu.

Relacja Pawła Kota idzie jeszcze dalej. Według dziennikarza przedstawiciele Urzędu Marszałkowskiego mieli przekazać burmistrzowi gotowy projekt porozumienia, którego jednak nie podpisano. 

Burmistrz: koncepcja nie jest gotowa

O realizację zapowiedzi z 2025 roku zapytaliśmy także burmistrza Jakuba Jakubowskiego. Potwierdził, że ostateczna koncepcja organizacyjna muzeum nie została dotychczas zatwierdzona. Jednocześnie podtrzymuje kierunek, w którym Pałac Potockich byłby główną siedzibą muzeum miejskiego, a Warszawska 5A stanowiłaby jego część. 

Burmistrz argumentuje, że połączenie obu obiektów pozwoliłoby stworzyć spójną opowieść o historii Radzynia i ograniczyć koszty administracyjne. Podczas rozmów z "Librą" nie uznano powołania osobnej instytucji za racjonalny pierwszy krok. Nie przedstawiono nam jednak formalnej analizy porównującej koszty obu rozwiązań.

Według burmistrza przyczyną niezawarcia porozumienia był brak uzgodnienia docelowego modelu organizacyjnego i finansowego. Starostwo wskazuje natomiast, że dalsze prace zatrzymano po zgłoszeniu przez miasto potrzeby szerszych konsultacji. Obie strony potwierdzają jednak, że szczegółowy podział kosztów i obowiązków nie został ostatecznie ustalony.

Jakub Jakubowski deklaruje otwartość na współpracę z innymi podmiotami, ale nie zakłada automatycznego przekazania im miejskiej nieruchomości. Oczekuje propozycji obejmujących sposób zagospodarowania obiektu, finansowanie działalności i odpowiedzialność za jego utrzymanie.

Muzeum, centrum odporności, a teraz przestrzeń dla seniorów? 

W odpowiedzi na nasze pytania burmistrz przedstawił także przedsięwzięcia, które miasto próbowało realizować przy Warszawskiej 5A od 2025 roku.

Jednym z pomysłów było Społeczne Centrum Miejskiej Odporności. Miało ono połączyć historyczny charakter miejsca z działalnością edukacyjną, społeczną i szkoleniową, w tym przygotowywaniem mieszkańców do sytuacji kryzysowych.

Miasto ubiegało się o dofinansowanie przedsięwzięcia w ramach Polsko-Szwajcarskiego Programu Rozwoju Miast. Według burmistrza fiszka projektowa przeszła pozytywną ocenę formalną i merytoryczną, ale nie otrzymała finansowania z powodu ograniczonych środków. Nie przyniosły go także wnioski składane w innych programach dotacyjnych. 

Nowa propozycja zakłada utworzenie w budynku przestrzeni dziennej aktywności i integracji osób starszych. Miałoby to być miejsce spotkań, edukacji, aktywności społecznej, rehabilitacji i współpracy międzypokoleniowej. 

Burmistrz przekonuje, że historyczna funkcja obiektu zostałaby zachowana. Wstępna koncepcja przewiduje wykorzystanie użytkowej części budynku do działalności społecznej, natomiast w przyziemiu nadal znajdowałaby się przestrzeń pamięci obejmująca dawne cele więzienne. W praktyce oznaczałoby to jednak inną formułę zagospodarowania Warszawskiej 5A niż ta, o którą od lat zabiegali inicjatorzy muzeum.

Izba Pamięci bez badań i nowych eksponatów 

O bieżące funkcjonowanie miejsca zapytaliśmy również Martę Sidorowicz, dyrektor Radzyńskiego Ośrodka Kultury.

ROK administruje Izbą Pamięci od jej powołania w marcu 2022 roku. Placówka nie ma jednak osobnego budżetu ani wyodrębnionych etatów. Zwiedzanie odbywa się nieodpłatnie, po wcześniejszym zgłoszeniu i pod opieką pracownika ośrodka. Nie obowiązują stałe godziny otwarcia. Ośrodek nie prowadzi także odrębnej ewidencji zwiedzających, dlatego nie potrafi wskazać, ile osób odwiedziło Warszawską 5A w poszczególnych latach.

Z odpowiedzi dyrektor wynika, że od listopada 2024 roku działalność Izby koncentrowała się przede wszystkim na udostępnianiu obiektu zainteresowanym.

W tym okresie nie prowadzono odrębnych programów badawczych ani dokumentacyjnych, nie zlecano też specjalistycznych ekspertyz konserwatorskich dotyczących zachowanych inskrypcji. Nie podejmowano również odrębnych działań związanych z pozyskiwaniem nowych eksponatów - informuje Marta Sidorowicz.

Oznacza to, że w ostatnich dwóch latach działalność Izby Pamięci była znacznie węższa niż przewidywał regulamin z 2022 roku. Dyrektor ROK tłumaczy to możliwościami kadrowymi, organizacyjnymi i finansowymi ośrodka.

Miasto ponownie przejmie zarządzanie budynkiem

Z odpowiedzi dyrektor ROK wynika jeszcze jedna ważna informacja - trwają przygotowania do przekazania nieruchomości pod ponowną, bezpośrednią administrację miasta. Marta Sidorowicz wyjaśnia, że ma to umożliwić uporządkowanie zasad zarządzania budynkiem, przygotowanie ewentualnych prac remontowych i konserwatorskich oraz poszukiwanie zewnętrznych źródeł finansowania.

Przyszłość Warszawskiej 5A będzie więc ponownie zależała przede wszystkim od decyzji władz miasta.

Co dalej z Warszawską 5A?

Od pierwszych inicjatyw na rzecz muzeum minęło kilkanaście lat.

W tym czasie udokumentowano zachowane inskrypcje, prowadzono kwerendy archiwalne, opracowano publikacje historyczne, przygotowano koncepcje placówki, pozyskano pieniądze i przeprowadzono remont budynku. Utworzono również Izbę Pamięci, jednak jej obecna działalność nie obejmuje wielu zadań, które pierwotnie przewidywano dla przyszłego muzeum.

Z odpowiedzi czterech instytucji wynika, że nadal nie istnieje uzgodniony model organizacyjny i finansowy profesjonalnego muzeum przy Warszawskiej 5A. Województwo i powiat deklarują gotowość powrotu do rozmów, ale przyznają, że nie podjęto wiążących zobowiązań finansowych. Oba samorządy wskazują również, że nie otrzymały zapowiadanej przez burmistrza koncepcji.

Starostwo uważa, że proces podpisania wcześniejszego porozumienia został wstrzymany z inicjatywy miasta. Burmistrz wskazuje natomiast na brak uzgodnienia modelu organizacyjnego, kosztów i podziału odpowiedzialności pomiędzy partnerami.

Burmistrz podtrzymuje koncepcję połączenia Warszawskiej 5A z muzeum w Pałacu Potockich, lecz przyznaje, że nie określono jeszcze ostatecznej formy organizacyjnej ani harmonogramu. Równocześnie miasto próbuje pozyskiwać środki na inne sposoby wykorzystania budynku.

Z kolei ROK przygotowuje się do oddania nieruchomości pod bezpośrednią administrację samorządu.

Po kilkunastu latach starań nadal nie wiadomo więc, czy Warszawska 5A stanie się samodzielną placówką muzealną, częścią większego muzeum miejskiego, czy obiektem łączącym funkcję miejsca pamięci z działalnością społeczną.

Wiadomo natomiast jedno. Po tylu latach zaangażowania i czasu, który został poświęcony temu miejscu, wydaje się niezrozumiałym, że inicjatywa jest tak daleka od finalizacji. Ofiarom zbrodniczych systemów i ich rodzinom, przedstawiciele władz winni są pamięć i należyte uczczenie. Miejsce tak przeraźliwych zbrodni powinno mieć tylko jedną funkcję - martyrologiczną. Na mieszkania, magazynki, warsztaty rękodzielnicze znajdą się zdecydowanie bardziej odpowiednie miejsca, a tragicznym losom przepełniającym Warszawską 5A należy się adekwatne zadośćuczynienie. 

Więcej o autorze / autorach:
Podziel się
Oceń

Komentarze

Reklama