Zanim elektryczne latarnie stanęły na głównych ulicach Lublina, to uliczne latarnie świeciły dzięki gazowi. Takie oświetlenie pojawiło się w 1881 roku, zastępując wcześniejsze lampy naftowe. Początkowo ustawiono 238 latarń, rozmieszczonych co około 50 metrów. W 1911 roku było ich już 401.
Lublin należał do pionierów takiego oświetlenia w Królestwie Polskim. Wcześniej miały je Warszawa, Łódź i Kalisz. Gazowe latarnie były wtedy dowodem ambicji i nowoczesności. Za przedsięwzięciem stał inżynier Anastazy Lubomił Suligowski, były powstaniec styczniowy. Gazownię ulokowano w pobliżu dworca kolejowego. Takie sąsiedztwo miało praktyczne uzasadnienie: koleją można było dowozić węgiel potrzebny do produkcji gazu.
Prąd za fabryczną bramą
Kiedy właściwie w Lublinie pojawiła się elektryczność? Odpowiedź „w 1928 roku” jest tylko częścią prawdy. Wcześniej własne źródła energii miały niektóre zakłady przemysłowe. W opracowaniu „Lublin. Dzieje miasta” jest mowa o 24 małych prywatnych elektrowniach. Największa z nich – przy wytwórni maszyn rolniczych Skokowskiego i Pankowskiego na Bronowicach przy ul. Fabrycznej 17 – zaopatrywała w energię 1300 abonentów (na 2500 w całym mieście).
Prąd istniał więc w Lublinie, zanim powstała duża elektrownia miejska. Nie oznaczało to jeszcze, że właściciel mieszkania mógł zamówić przyłącze, zawiesić lampę i korzystać z energii dostarczanej przez miasto. Własne generatory miały fabryki, hotele i inne przedsiębiorstwa. Niektóre sprzedawały energię sąsiadom, tworząc niewielkie, lokalne sieci.
Dostępną dla wszystkich elektryfikację trzeba było dopiero zbudować: zanim ktoś przekręcił wyłącznik w mieszkaniu, ktoś inny musiał rozkopać ulicę.
Wielka budowa na Kośminku
Przełom nastąpił pod koniec lat dwudziestych. W październiku 1927 roku amerykańska firma Ulen and Company rozpoczęła na Kośminku, przy ulicy Długiej, budowę elektrowni. Firma była także pożyczkodawcą dla miasta – w 1924 roku Lublin zaciągnął w niej pożyczkę na inwestycje w kwocie 2,86 mln złotych. Tę na Kośminku dokończył jednak magistrat. W wydanym w 1931 roku „Ilustrowanym przewodniku po Lublinie”, jako dzień zakończenia budowy wskazano 11 listopada 1928 roku. Koszt - dziewięć milionów złotych.
Już samo umieszczenie elektrowni w przewodniku jest dowodem na to, jak bardzo miasto chciało się pochwalić własną elektrownią. Na równi chociażby z Bramą Krakowską czy Zamkiem. W hali zamontowano dwa szwedzkie turbozespoły, każdy o mocy 1400 kilowatów. Kotły dostarczyła firma Fitzner i Gamper z Sosnowca – każdy o powierzchni ogrzewalnej kotła 250 mkw.
Dla przechodnia najważniejsze było jednak to, co działo się poza fabrycznymi murami. Energia miała popłynąć do ulicznych lamp, zakładów, instytucji i mieszkań. To już była prawdziwa rewolucja. „Światłość widzę” – rzekłby filmowy Maks, czyli Jerzy Stuhr w kultowej „Seksmisji”.
Uroczyste otwarcie zapowiedziano na 25 listopada 1928 roku. Z pompą. Ówczesna „Ziemia Lubelska” (nr 326) zapowiadała przyjazd ministra robót publicznych Jędrzeja Moraczewskiego. Program przewidywał poświęcenie zakładu, przemówienia prezydenta Antoniego Pączka, ministra i przedstawiciela robotników, a następnie uruchomienie maszyn. Miały być też podpisy w księdze pamiątkowej magistratu, zwiedzanie urządzeń, wspólne zdjęcie i przyjęcie w sali Rady Miejskiej.
Krakowskie Przedmieście wychodzi z mroku
Skoro był już prąd, to i od razu zrobiło się jaśniej na lubelskich ulicach. Elektryczne latarnie pojawiały się przede wszystkim na tych głównych, w pierwszej kolejności na Krakowskim Przedmieściu. Początkowo zamontowano 126 latarni w całym mieście. Do wybuchu wojny – 750. Kilka miesięcy po otwarciu elektrowni „Ziemia Lubelska” z 22 lipca 1929 roku donosiła: „Również oświetlenie uliczne miasta przenika już na najciemniejsze zakątki naszych przedmieść”.
Dziennik opisywał nowe lampy na żelaznych słupach w uliczkach przylegających do Krakowskiego Przedmieścia. Kolejne słupy ustawiano przy Radziwiłłowskiej i Staszica. Na Kalinowszczyźnie układano kabel wysokiego napięcia, który miał zapewnić energię rzeźni miejskiej oraz umożliwić przyłączenie zakładów przemysłowych, przede wszystkim garbarni. Jednak gazowe lampy nie zniknęły natychmiast. Przez lata oba rodzaje oświetlenia służyły miastu. Według opracowania opublikowanego przez Archiwum Państwowe w Lublinie do 1939 roku pozostawało jeszcze 87 gazowych.
Światło trafia do mieszkań
Jak szybko przybywało odbiorców? Przewodnik z 1931 roku podawał, że w sierpniu 1929 roku elektrownia miała 1240 abonentów, a rok później już 5681. To ponad czterokrotny wzrost w ciągu zaledwie roku. Nie oznacza to, że tyle samo całych budynków otrzymało prąd ani że wszyscy mieszkańcy mogli już z niego korzystać. A sieć rosła – i pod ziemią, i nad ulicami. W 1930 roku miała łącznie około 67 kilometrów.
Nowoczesność miała też ciemną stronę. Prąd budził nadzieje, ale wymagał również ostrożności – odpowiednika dzisiejszej BHP. Bo wypadki z prądem były coraz częstsze. Pokazuje to m.in. wiadomość, którą zamieściła „Ziemia Lubelska” 29 stycznia 1930 roku. W kronice miejskiej zamieszczono wyjaśnienie Dyrekcji Poczt i Telegrafów dotyczące śmierci konia porażonego prądem. W piśmie wskazywano na potrzebę zabezpieczenia przewodów oświetleniowych na ul. Bernardyńskiej, w miejscu wypadku, a także na ulicach Dolnej i Górnej Panny Marii.
Autorzy wyjaśnienia twierdzili, że elektrownia nie wykonała jeszcze wymaganych zabezpieczeń. Podkreślali, że: „ze względu na bezpieczeństwo ruchu jest sprawą konieczną i pilną”.

Kiedy znowu gasło światło
Pół wieku po otwarciu elektrowni lublinianie mieli już w mieszkaniach telewizory, lodówki i pralki. Prąd stał się tak powszechny, że o jego znaczeniu najbardziej przypominała chwila, kiedy go zabrakło i trzeba było sięgać po świeczkę i zapałki. Szczególnie dotkliwie słabość systemu energetycznego ujawniła zima na przełomie 1978 i 1979 roku. Śnieg i mróz dały wtedy Polakom popalić. Zima utrudniała transport paliwa do elektrowni i elektrociepłowni, dochodziło do awarii i ograniczeń dostaw energii. Na Lubelszczyźnie przez kilka dni bez prądu pozostawały m.in. Konopnica, Jastków, Piaski, Dąbrowica, Dys i Kazimierzówka.
Ale kłopoty nie kończyły się wraz z odwilżą. Częste przerwy w dostawach energii były niemal codziennością. W korzystniejszej sytuacji byli odbiorcy podłączeni do linii zasilających ważne obiekty, na przykład szpitale. W lubelskiej prasie pojawiały się również często zapowiedzi wyłączeń z listami ulic i godzinami przerw. Była to specjalna rubryka „Nie będzie prądu”. Sam komunikat o planowanej przerwie nie dowodzi jeszcze niedoboru energii: takie wyłączenia mogły wiązać się także z pracami przy sieci.
Historia elektryczności miała więc swój dalszy, mniej uroczysty rozdział. W 1928 roku świętowano otwarcie elektrowni. W czasach kryzysu czekało się, aż światło po prostu wróci.
Prąd „jedzie” przez miasto
Elektryczność zmieniała również sposób poruszania się po Lublinie. 21 lipca 1953 roku wyjechał pierwszy trolejbus. Linia miała cztery kilometry i obsługiwało ją sześć radzieckich pojazdów JaTB. Nad jezdniami przybyło przewodów. Trolejbus potrzebował nie tylko sieci jezdnej, ale również stacji prostownikowych zamieniających prąd przemienny z miejskiej sieci na prąd stały dla pojazdów na „szelkach”.
Dzisiaj trolejbus potrafi opuścić sieć. Współczesne pojazdy wyposażane są w baterie trakcyjne, ładowane podczas jazdy pod przewodami. Dzięki temu nowa trasa nie zawsze wymaga rozwieszania drutów na całej długości.
Przewody schowały się pod ziemią
Czy z Lublina zniknęły napowietrzne linie energetyczne? Wystarczy spojrzeć na słupy w niektórych dzielnicach, żeby odpowiedzieć przecząco. Kilka lat temu Politechnika Lubelska przygotowała dla miasta ekspertyzę, z której wynika, że w maju 2020 roku w mieście było 2889 kilometrów linii kablowych i 245 kilometrów napowietrznych. Z prostego przeliczenia wynika, że pod ziemią znajdowało się około 92 proc. długości tej sieci.
W maju 2025 roku ratusz informował o około 33 tysiącach punktów świetlnych w mieście. W tej liczbie mieściły się latarnie drogowe, światła w tunelach, przejściach podziemnych, na kładkach i punkty iluminacji. Z przedwojennymi 750 latarniami w całym Lublinie to przepaść.
Dawniej własny prąd był domeną dużej fabryki. Dzisiaj może go wytwarzać właściciel domu. W 2023 roku na terenie Lublina do sieci przyłączone były 5742 mikro-instalacje OZE o łącznej mocy około 51,6 MW. To kategoria mikro-instalacji odnawialnych źródeł energii, a nie zestawienie samych domowych paneli.
Ile znaczyłaby dawna elektrownia?
Elektrownia z 1928 roku miała zainstalowane dwie turbiny o łącznej mocy 2,8 MW. To dużo czy mało? Odpowiedź jest prosta i obrazowa. Taka moc wystarczyłaby teoretycznie na 1400 jednocześnie włączonych czajników o mocy 2000 W. Albo na 140 tysięcy żarówek po 20 watów.
Jeszcze ciekawsze jest porównanie starej żarówki z dzisiejszą lampą. Przy założeniu, że żarówkę 60-watową zastępuje LED pobierający 8 watów i dający zbliżoną ilość światła, za tę samą moc można zapalić siedem i pół raza więcej lamp.
Dawny wieczór
Dawniej wieczorem światło wyznaczało granice miasta. Tam, gdzie kończył się blask latarni, zaczynała się ciemność. Dziś Lublin świeci długo po tym, jak jego mieszkańcy pójdą spać. Prąd zasila domy, rozświetla ulice, napędza trolejbusy. Coraz trudniej wyobrazić sobie bez niego choćby jeden wieczór. Zmienił się też powód, dla którego gasimy światło. Kiedyś oszczędzano naftę w lampie, dziś kilowatogodziny. I choć do rozjaśnienia pokoju wystarczy jeden ruch palca, po otwarciu rachunku za prąd niejednemu potrafi na chwilę pociemnieć w oczach.
Za tę wygodę trzeba jednak słono płacić. Według Eurostatu w pierwszej połowie 2026 roku kilowatogodzina kosztowała gospodarstwa domowe średnio 28 eurocentów w całej Unii Europejskiej. W Irlandii było to 39 centów, w Niemczech 36, a na Węgrzech 11. Po uwzględnieniu różnic w sile nabywczej pieniądza Polska miała drugi najdroższy prąd w całej Unii - za Rumunią.
Miasto zasypia, licznik pracuje
W projekcie budżetu Lublina na 2026 rok na energię dla oświetlenia drogowego, tuneli, przejść podziemnych i iluminacji obiektów zapisano 21,5 mln zł. W przeliczeniu na 365 nocy daje to blisko 59 tys. zł za noc. To średnia: zimowe noce są przecież znacznie dłuższe od czerwcowych. Po doliczeniu konserwacji, obsługi i remontów tej części oświetlenia kwota rośnie do około 76 tys. zł na dobę. W tym samym dokumencie wymieniono ponad 33 tys. drogowych punktów świetlnych, 643 w tunelach i przejściach podziemnych oraz 466 służących iluminacji obiektów.
Skalę apetytu miasta na prąd pokazuje również zamówienie na energię na okres od lipca 2026 do czerwca 2027 roku. Na samo oświetlenie Lublina przewidziano w nim około 25,8 mln kilowatogodzin. Gdyby umownie przyjąć, że jedno gospodarstwo domowe zużywa rocznie 2 tys. kWh, wystarczyłoby to dla niemal 13 tys. takich gospodarstw.
Osobno oszacowano zapotrzebowanie sygnalizacji świetlnej i urządzeń drogowych - na ponad milion kWh, a Dworca Lublin - na około 920 tys. kWh. Są to wielkości planowane, ale pokazują, ile energii potrzebuje miasto, zanim jeszcze mieszkańcy włączą własne czajniki.
A rekordziści? W historii przemysłowego Lublina szczególne miejsce zajmowała odlewnia Ursusa przy ulicy Metalurgicznej. Prąd był tam potrzebny do topienia metalu. Dostarczana do niej energia mogłaby pokryć dwukrotne zapotrzebowanie ówczesnego Lublina.
Dziś dużym odbiorcą energii pozostaje komunikacja miejska. W zamówieniu MPK na lata 2024-2025 przewidziano zakup 33 tys. MWh, czyli średnio 16,5 mln kWh rocznie. To zapotrzebowanie całej spółki, obejmujące więcej niż samą jazdę trolejbusów.
Jeszcze inna historia rozgrywa się na Hajdowie. Oczyszczalnia ścieków potrzebuje energii, ale potrafi też ją wytwarzać. Wykorzystuje biogaz powstający podczas fermentacji osadów ściekowych. Według deklaracji środowiskowej MPWiK jej samowystarczalność energetyczna w 2024 roku wyniosła niemal 89 proc. A więc coś, czego miasto chce się pozbyć, pomaga zasilać urządzenia służące jego oczyszczaniu.

Komentarze