Co działo się w Lublinie przed 1317 rokiem?

• To kiedy i gdzie według pana powstał pierwszy gród lubelski? - Wydaje się, że pierwszy gród w Lublinie mógł powstać dopiero po jego przyłączeniu do państwa piastowskiego a więc nie wcześniej niż pod koniec X wieku bądź już w wieku XI i znajdował się na Wzgórzu Zamkowym. Ale tu mamy problem, bo odkryte w trakcie dotychczasowych badań wykopaliskowych pozostałości wału drewniano-ziemnego otaczającego kulminację wzgórza nie mogą być datowane wcześniej niż na wiek XII, i to raczej na jego drugą połowę. Jednoznacznie jednak nie można wykluczyć, że starsze, XI wieczne umocnienia zostały całkowicie zniszczone przez późniejszą zabudowę wzgórza. Tym niemniej, wyniki przeprowadzonych na Wzgórzu Zamkowym badań archeologicznych pozwalają datować powstanie fortyfikacji grodu dopiero na 2 połowę XII wieku. I według mnie gród lubelski - siedziba kasztelana - o funkcjach administracyjnych i militarnych, powstał dopiero wtedy.   Gród zajmował prawdopodobnie całe wzgórze zamkowe. Otoczony był wałem drewniano ziemnym wylepianym gliną, którego pozostałości zostały najlepiej rozpoznane na południowych stokach wzgórza. Miejsce wjazdu do niego nie zostało dotychczas zlokalizowane. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że znajdowało się w części zachodniej wzgórza. W tej części grodu w XII wieku, a być może jeszcze w następnym stuleciu funkcjonował niewielki cmentarz, którego pozostałością są odkryte w 1969 roku groby. Jego charakter przedstawia się zagadkowo. Należy raczej wykluczyć aby były to pochówki osób zabitych podczas walk o gród. Dużo bardziej prawdopodobne jest, że to cmentarz przykościelny, otaczający świątynię grodową. 

• A co z donżonem? - Przyjmuje się zazwyczaj, że był on pierwszą budowlą murowaną jaka stanęła w obrębie jeszcze całkowicie drewnianego grodu. Ale zarówno czas budowy, osoba fundatora, jak i pierwotna funkcja wieży nadal są przedmiotem dyskusji. Zgodnie z przekazem Jana Długosza, wieżę miał postawić książę halicki Daniel. Jako przypuszczalnych polskich fundatorów wskazywano również Henryka Brodatego bądź Bolesława Wstydliwego, a czas jej powstania określano na lata 30. lub połowę XIII wieku. Z badań prowadzonych dziesięć lat temu wynika, że fundament wieży wykonany został we wkopie, który przeciął warstwy z reliktami drewnianej zabudowy z XIII wieku. Wieża nie mogła więc powstać wcześniej niż pod koniec XIII wieku. Może nawet dopiero w początkach wieku XIV. A więc jako jej budowniczowie mogą wchodzić w grę: Bolesław Wstydliwy, Leszek Czarny, Władysław Łokietek bądź Wacław II czeski. Daniel Halicki odpada. Przeciw Bolesławowi Wstydliwemu przemawia chronologia - władca zmarł w 1279 roku, ponadto był zaangażowany raczej w fundacje kościelne. Leszek Czarny, przez tradycję wiązany z Lublinem jako fundator kościoła św. Michała, nie jest znany z podobnej działalności budowlanej. Pozostają zatem Władysław Łokietek i jego konkurent do tronu krakowsko-sandomierskiego Wacław II czeski.   Ten ostatni władca nie tylko doprowadził do faktycznego zjednoczenia większości ziem polskich i koronując się odnowił Królestwo Polskie, przeprowadził m.in. reformę zarządu państwa, ale dysponując dużymi środkami finansowymi, rozpoczął szereg inwestycji o charakterze obronnym, m.in. budowę murów miejskich Krakowa oraz szeregu zamków na pograniczu polsko-węgierskim. Jako inicjator i fundator budowy donżonu pasuje dużo bardziej niż Łokietek.

• To jest coś pewnego sprzed daty lokacji? - W środowisku historyków i archeologów zajmujących się początkami Lublina wydaje się panować zgodna opinia o co najmniej XII wiecznej, a zapewne wcześniejszej chronologii pierwszych kościołów lubelskich. Skoro bowiem w roku 1198 wymieniany jest archidiakon lubelski, to musiał istnieć w tym czasie w Lublinie przynajmniej jeden kościół. • Dzięki rozmowie z historykiem z KUL Jackiem Chachajem wiem, że to nie był kościół św. Mikołaja na Czwartku... - Przeprowadzona przez Jacka Chachaja powtórna analiza źródeł pisanych, wykazała, że nie mógł on raczej powstać wcześniej niż w początkach XIV wieku. W latach 60. ubiegłego wieku Kazimierz Myśliński wysnuł hipotezę, że kościół z którym związany był wymieniany w 1198 roku archidiakon, to dzisiejsza zamkowa kaplica pw. Świętej Trójcy, która w XII wieku znajdowała się w obrębie grodu kasztelańskiego. Jednak kościół zamkowy, przynajmniej w swej istniejącej obecnie architektonicznej formie, powstał dopiero w drugiej połowie wieku XIV. Nawet jeśli byśmy jego budowę przesunęli na początek XIV wieku bądź przyjęli hipotezę, że pierwotnie wezwanie Świętej Trójcy związane było z kaplicą mieszczącą się na którejś kondygnacji wspominanego wcześniej donżonu, nie rozwiązuje to problemu lokalizacji świątyni archidiakona w wieku XII. Jako pierwotną świątynię archidiakońską a jednocześnie najstarszy kościół lubelski próbuje się też ostatnio wskazywać domniemaną kaplicę (kościół) pw. Świętego Krzyża. Wspomina o niej Długosz, jako o oratorium mającym się znajdować w obrębie tzw. Górki Dominikańskiej, a więc na terenie zajętym po połowie XIII wieku przez kompleks klasztorny dominikanów. Jednak pomimo dosyć dobrego rozpoznania archeologiczno-architektonicznego zespołu dominikanów i jego otoczenia, nie natrafiono tam dotychczas na żadne pozostałości z przed XIII wieku, które można by identyfikować z ewentualnym kościołem bądź kaplicą. • Czyli kolejna zagadka i miejska legenda...   - Czyli nie mamy archeologicznego potwierdzenia istnienia w Lublinie przed końcem XII wieku jakiegokolwiek kościoła o znanym wezwaniu. Istnienie w XII wieku niewielkiego cmentarza na Wzgórzu Zamkowym może być przesłanką, że świątynia związana z poświadczonym w 1198 roku archidiakonem lubelskim znajdowała się właśnie tam. 

• Z okazji 700 urodzin miasta to chyba dobre pytanie, dlaczego tak mało o Lublinie wiemy? - Poza badaniami prowadzonymi na przełomie lat 50. i 60. i na początku lat 70. ubiegłego wieku m.in. na wzgórzach Staromiejskim, Czwartek, Kirkut i Zamkowym nigdy właściwie nie prowadzono systematycznych prac wykopaliskowych, które byłyby nakierowane na tę problematykę. Przeważająca większość późniejszych badań podejmowana była z potrzeb natury konserwatorskiej, bądź przy okazji prac rewaloryzacyjnych i remontowych. Jeśli chodzi o początki i najstarszą historię Lublina w dalszym ciągu obracamy się w kręgu hipotez o różnym stopniu prawdopodobieństwa.   *** Dr hab. Marek Florek był gościem konferencji "Lublin. Początki kariery miasta do XVI wieku" organizowanej 19 i 20 stycznia w Lublinie w ramach obchodów 700-lecia miasta. Wygłosił tam wykład "Początki Lublina w świetle badań archeologicznych". *** Dziękujemy Muzeum Lubelskiemu za możliwość zrobienia zdjęć na ekspozycji w dziale archeologii