Ród wywodzony jest od wielkiego księcia litewskiego, twórcy potęgi tego państwa – Giedymina (ok. 1275-1341). To był sojusznik Polski, między innymi w walce z Krzyżakami. Ze związków rodzinnych dodać należy, że był ojcem Aldony, żony Kazimierza Wielkiego.
Za protoplastę rodu Czartoryskich uważa się kolejnego wielkiego księcia litewskiego, Olgierda (ok. 1296-1377), jednego z siedmiu synów Giedymina, ojca Władysława Jagiełły. Synem Olgierda z pierwszej żony (księżnej witebskiej Marii) był Konstanty Olgierdowicz (zm. 1393), przyrodni brat Władysława Jagiełły, władca Czartoryska i Czernichowa.
Jeden z jego synów, Wasyl Konstantynowicz (zm. po 1416) odnotowany został w 1393 r. na dworze królewskim w Krakowie oraz w 1417 r. w otoczeniu króla. Z kolei wszyscy trzej synowie Wasyla (Iwan, Aleksander i Michał) przebywali na dworze wielkiego księcia litewskiego, Zygmunta i wchodzili w skład tamtejszej opozycji przeciwnej podporządkowaniu Wielkiego Księstwa Litewskiego Polsce.
Przebrnięcie przez gąszcz tych wszystkich imion jest niezbędne do poznania ludzi, a poprzez nich posiadłości, które w przyszłości będą tworzyły fortunę książąt Czartoryskich.
Wróćmy przeto do Michała Wasylewicza Czartoryskiego (zm. przed 1489). Wraz z królem Władysławem III Warneńczykiem walczył z Turkami (aż do klęski pod Warną). W 1442 r. otrzymał od króla zezwolenie na posługiwanie się (wraz z braćmi) pieczęcią i Litewską Pogonią.
Przez kolejnych kilkanaście lat był marszałkiem dworu wielkiego księcia litewskiego Świdrygiełły, od którego otrzymał dobra na Wołyniu: Szklin, Ryczów, Klewań i część Żukowa. Przeniósł się następnie wraz z rodziną na Wołyń, prawdopodobnie przyjął prawosławie i stał się Rusinem. Władysław Warneńczyk określał Michała i jego braci mianem „książąt na Czartorysku” – posiadłości położonej na Wołyniu.
Jednym z dzieci Michała i Zofii (lub Marii) z Niemirów był Fiodor (Teodor) Michałowicz. Czartoryski (zm. 1542), starosta łucki, żonaty z księżną N. Sanguszkówną. To on jako pierwszy zaczął nazywać się Czartoryskim, mimo że główną jego rezydencją pozostawał zamek w Klewaniu.
Dwie linie rodu
Spośród pięciorga dzieci Fiodora zatrzymajmy się przy Aleksandrze (zm. 1571), współpracowniku króla Zygmunta III Augusta. W 1566 r. król mianował go pierwszym wojewodą wołyńskim. Potwierdził również przywilej zezwalający na używanie przez Aleksandra herbu Pogoń litewska, określając Czartoryskich krewnymi Jagiellonów.
19 czerwca 1547 r. w Czartorysku Aleksander i jego brat Iwan dokonali podziału majątku, co znalazło swój opis w XIX-wiecznym opracowaniu: „…mocą, którego Aleksander wziął zamek i miasto Czartorysk, zamek i miasto Litowiż z przyległościami, dwory Sielec, Mstiszyn, Szprachy i Horki, zaś Iwan zamek i miasto Klewań, zamek i miasto Biełhorod, Szeple, Serny, Chołopy i Czarukow. Z majątków, których posiadanie zawieszone z powodu spraw, Iwan ma wziąć Korelicze, zaś Aleksander Stwołowicze”.
W ten sposób Aleksander stał się założycielem tzw. starszej linii Czartoryskich (na Czartorysku i Litowiżu), zaś Iwan – młodszej linii (na Klewaniu).
Kolejnym Czartoryskim, o którym należy wspomnieć w tym miejscu był Mikołaj Jerzy (zm. 1661), dziedzic na Klewaniu i Żukowie. Brał udział w wojnach, które w tym czasie przetaczały się przez granice kraju. Sprawował liczne ważne urzędy, między innymi kasztelana wołyńskiego, wojewody podolskiego i wołyńskiego. Wiele dobrego zrobił w zakresie likwidacji zniszczeń po wojnach kozackich.
Dzięki niemu odbudowano szereg obiektów kościelnych, jak również znacznie zniszczone miasto Klewań. W 1617 r. ożenił się z księżniczką, Izabelą Korecką herbu Pogoń litewska, córką Joachima i Anny z Chodkiewiczów, której ród – podobnie jak Czartoryskich – wywodził się od wielkiego księcia litewskiego Olgierda.
Dopiero w 1701 r. wnukowie Mikołaja Jerzego i Izabeli dokonali podziału spadku. Do tej pory interesy rodzeństwa reprezentował ich syn, Michał Jerzy, występując jeszcze za życia rodziców jako dziedzic Klewania. Kiedy w 1654 r. miastu temu nadawano prawo magdeburskie, przyznano mu herb z wizerunkiem św. Michała Archanioła jako patrona młodego dziedzica.
W ten sposób Michał Jerzy stał się twórcą tak zwanej klewańskiej linii Czartoryskich. Natomiast jego brat, Jan Karol (zm. 1680), po poślubieniu Anny Zebrzydowskiej, przeniósł się do województwa krakowskiego. Przyznanie mu dóbr koreckich spowodowało przesunięcie się centrum jego posiadłości ponownie na Wołyń. Jan Karol stał się założycielem tak zwanej koreckiej linii Czartoryskich.
Jedynym dzieckiem Michała Jerzego był Kazimierz Czartoryski (1674-1741), dziedzic na Klewaniu i Żukowie. Słabe zdrowie, ułomność i trudności w wysławianiu się stanowiły przeszkodę w próbach prowadzenia działalności politycznej. Mimo to doszedł do piastowania wysokich urzędów.
Był podczaszym litewskim, podskarbim wielkim litewskim, podkanclerzem litewskim, kasztelanem wileńskim oraz starostą krzemienieckim, wieliskim i uświackim. Urzędy te uzyskał dzięki stosunkom i wpływom żony, Izabeli Morsztynówny (1671-1758), córki podskarbiego wielkiego koronnego Jana Andrzeja Morsztyna.
„Familia” dla lepszej Rzeczpospolitej
Wybitną postacią był najstarszy syn Kazimierza, Fryderyk Michał (1696-1775). Odznaczał się bystrością umysłu, wielkimi zdolnościami, odwagą w działaniu, znakomitą pamięcią i łatwością w nawiązywaniu kontaktów z ludźmi. Bywał nazywany „ministerialną głową” z racji swego przewodnictwa w wytyczaniu kierunku działań politycznych swego rodu.
Odkupił od Konstancji Poniatowskiej Wołczyn i stąd kierował działalnością polityczną. Był podstolim litewskim, kasztelanem wileńskim, podkanclerzem litewskim, kanclerzem wielkim litewskim, starostą grodzieńskim, łuckim, uświackim, homelskim, kupiskim. W latach 20-tych XVIII w. stworzył wraz bratem Augustem Aleksandrem i szwagrem Stanisławem Poniatowskim stronnictwo, które rozwinęło się za panowania Augusta i otrzymało nazwę „Familia”.
Dążyło ono do przeprowadzenia zasadniczych reform ustrojowych w Polsce, w tym między innymi do powiększania dochodów skarbu, zwiększenia liczby zmodernizowanego wojska, umocnienia władzy wykonawczej, ograniczenia (a w przyszłości do zniesienia) liberum veto, poprawy sytuacji mieszczan i chłopów. Kierownictwo „Familii” stopniowo zaczęło przechodzić z rąk Czartoryskich do spowinowaconych z nimi Potockich i Lubomirskich.
Fryderyk Michał Czartoryski od 1726 r. był żonaty z krewną Jakuba Henryka Flemminga, Eleonorą Moniką Waldstein (1712- ok. 1795). Z małżeństwa tego urodziło się kilku synów, zmarłych w młodym wieku oraz trzy córki: Antonina i Konstancja (będące kolejnymi żonami podskarbiego wielkiego litewskiego i wojewody pomorskiego Jerzego Flemminga) oraz Aleksandra, dwukrotnie zamężna (za podkanclerzym litewskim Michałem Antonim Sapiehą oraz hetmanem wielkim litewskim Michałem Ogińskim).
O rok młodszym od Fryderyka Michała był kolejny syn Kazimierza Czartoryskiego – Aleksander August (1697-1782), wśród majątków którego dużą rolę odgrywały Puławy. I dlatego postaci tej poświecimy oddzielny odcinek.
Nie cofali się przed żadną pracą
Na zakończenie tych niewątpliwie skomplikowanych rozważań, dotyczących najstarszych gałęzi drzewa genealogicznego Czartoryskich, odwołajmy się do ogólnej oceny wzrastającej roli tego rodu, dokonanej jeszcze w XIX wieku przez księdza T. S. Ślósarczyka w monografii poświęconej księciu Augustowi Czartoryskiemu.
„Ród Czartoryskich wydał wielu znakomitych mężów, którzy nie cofali się przed żadną pracą i ofiarą dla dobra ojczyzny. Byli między nimi starostowie i kasztelani, posłowie na Sejm i do państw postronnych, byli deputaci i marszałkowie trybunałów, byli wreszcie najwyżsi dygnitarze w Senacie I Rzeczypospolitej, a zawsze sumiennie wypełniali przyjęte na siebie obowiązki. W chwilach groźnych dla ojczyzny ochoczo stawali, nieraz na czele chorągwi, do krwawych rozpraw przeciw Turkom, Tatarom, Szwedom i Rosji. Przyjąwszy obrządek łaciński, gorąco wyznawali swą wiarę, stawiali i hojnie wyposażali kościoły, popierali zakony i sprawy kościelne. W stanie duchownym odznaczyli się niezwykłymi cnotami kapłańskimi: książę Mikołaj, który był kanonikiem w Krakowie i Wilnie; książę Teodor Kazimierz (um. 1768) biskup poznański, dobry i wyrozumiały arcypasterz, niezmiernie czynny i rozsądny senator, gorliwy zwolennik oswobodzenia i podniesienia ludu wieśniaczego; wreszcie książę Florian, prymas i arcybiskup gnieźnieński, autor dzieł filozoficznych i teologicznych, interrex po królu Michale. Od jego to czasów zaczęli Czartoryscy wybijać się na pierwsze miejsce w Rzeczypospolitej i odgrywać w niej decydującą rolę”.
Komentarze