Krzysztof Załuski
Ta afera zaczęła się tak: dwaj rolnicy spod Lublina mieli zrobić świetny interes. To była wyjątkowa „okazja”. Jak poznali Józefa Niewiarowskiego i co dokładnie im obiecał - nie wiadomo. Dali się namówić na kupno części Podzamcza. W 1957 roku ich historia trafiła do dziennikarzy opisujących kolejne oszustwa człowieka, który podobno potrafił załatwić wszystko. Nawet sprzedać część miasta. I to w okazyjnej cenie. Oczywiście nie miał prawa sprzedawać tego terenu. Ale skoro potrafił występować jako ministerialny urzędnik, inżynier czy oficer milicji, dlaczego miałby sobie nie poradzić także z handlem części miasta?
Historię tej osobliwej transakcji ujawniono przy okazji opisywania jego kolejnych oszustw. Sprawa rozrosła się tak bardzo, że o lubelskim naciągaczu pisała również prasa poza regionem. A zaczęło się od człowieka, który po prostu chciał mieszkać w lepszych warunkach.
Garnitur i zegarek za obietnicę mieszkania
Tadeusz S. mieszkał przy ulicy św. Ducha, obecna Świętoduska. Zajmował niewielki lokal bez dostępu dziennego światła i szukał sposobu na przeprowadzkę. Ktoś ze znajomych podpowiedział mu, że jest w Lublinie człowiek, który potrafi załatwić przydział mieszkania. Wystarczy zapłacić. Tak trafił do Niewiarowskiego. Ten nie widział większych przeszkód. Potrzebne były tylko pieniądze na urzędników, od których rzekomo zależała sprawa.
Tadeusz S. nie miał oszczędności, więc sprzedał świąteczny garnitur, a potem zegarek. Oddawał kolejne kwoty i czekał. Niewiarowski zapewniał, że wszystko jest na dobrej drodze, ale domagał się następnych wpłat. W sumie wyciągnął od niego prawie cztery tysiące złotych. Mijały tygodnie, potem miesiące. Mieszkania nie było. Poszkodowany w końcu opisał swoją historię, skierował sprawę do sądu i przyszedł do redakcji „Kuriera Lubelskiego”. Nie przemilczał przy tym, że przekazywane pieniądze miały służyć opłaceniu łapówek.
Chory, ale w restauracji
Kiedy wyznaczono rozprawę, Niewiarowski przedstawił zaświadczenie o chorobie. Tymczasem dziennikarze spotkali go w lubelskiej restauracji. Przysiedli się do stolika. Nie zdradzili od razu, kim są, a rozmówca szybko wszedł w dobrze sobie znaną rolę. Przedstawił się jako inżynier pracujący w ministerstwie i dał do zrozumienia, że dzięki znajomościom może pomóc w różnych sprawach.
Po publikacji do redakcji zaczęli przychodzić następni poszkodowani. Każdy znał nieco innego Niewiarowskiego. Dla jednych był oficerem milicji, dla innych człowiekiem związanym z bezpieką, pełnomocnikiem władz albo przedsiębiorcą. Wspólny pozostawał finał: brał pieniądze, a obietnic nie spełniał. Już w 1955 roku, podając się za majora MO, zaoferował rodzinie zatrzymanej mieszkanki Zemborzyc pomoc w wydostaniu jej z aresztu. Zażądał dziesięciu tysięcy złotych. Dostał dwa tysiące zaliczki. Na tym jego pomoc się skończyła.
Siewniki z dostawą. Tylko na słowo
Dobrym miejscem do szukania klientów była wystawa rolnicza pod lubelskim Zamkiem. Rolnicy oglądali sprzęt, którego potrzebowali w gospodarstwach, a Niewiarowski oferował im wyjątkową okazję. Elegancko ubrany, z teczką pod ręką, przedstawiał się jako przedstawiciel ministerstwa. Tłumaczył zainteresowanym, że po zakończeniu imprezy maszyny będzie można kupić taniej. Organizatorom rzekomo nie opłacało się zabierać ich z powrotem.
Wyjaśnienie brzmiało rozsądnie, ceny kusiły. Niewiarowski „sprzedał” w ten sposób między innymi kilka siewników, inkasując około siedmiu tysięcy złotych. Zapewniał nawet transport do gospodarstw. Udane interesy opijano, a kupujący wracali do domów i czekali na dostawę. Maszyny oczywiście nie przyjechały.
Sama wystawa zasługuje na osobne przypomnienie. W 1954 roku wokół Zamku urządzono Centralną Wystawę Rolniczą, otwartą 21 lipca. Na kilkunastu hektarach powstały pawilony, pokazowe uprawy i ekspozycje hodowlane. Przed Zamkiem prezentowano sprzęt rolniczy. Do końca października imprezę odwiedziło ponad milion osób. Była ogromnym przedsięwzięciem propagandowym władz. Nie udało się jednak potwierdzić, czy właśnie podczas tej edycji Niewiarowski zawierał swoje fikcyjne transakcje.
Niech prymas ukarze dziennikarzy
Nowe szczegóły przynosi „Echo Krakowa” z 18 września 1957 roku. Gazeta relacjonowała proces Niewiarowskiego i informowała, że zarzucano mu wyłudzenie kilkuset tysięcy złotych. Podawał się między innymi za pełnomocnika Ministerstwa Skupu i naczelnika wydziału kwaterunkowego. Nie był też nowicjuszem: miał już za sobą wyroki za podobne nadużycia. Według tej relacji przyznał się do zarzucanych czynów, lecz przekonywał, że nie popełnił przestępstwa. Otrzymywane pieniądze przedstawiał jako pożyczki.
Z więzienia napisał do prymasa Polski. Twierdził, że „Kurier”, opisując jego interesy z księżmi, oczernił duchowieństwo. Domagał się ukarania dziennikarzy. Atakował też „Sztandar Ludu”, który wspólnie z „Kurierem” przekazywał prokuraturze materiały obciążające oszusta.
Sherlock z lubelskiej redakcji
Sprawę po latach wspominał Ryszard Nowicki, dziennikarz zajmujący się Niewiarowskim. W relacji nagranej w 2014 roku dla Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” opowiadał, że pisał o nim kilka, a może kilkanaście razy. Poszkodowani przychodzili i przedstawiali kolejne historie, a bohater publikacji wciąż pozostawał na wolności. W końcu został zatrzymany i stanął przed sądem. Według wcześniejszego opracowania tej historii usłyszał wyrok ośmiu lat więzienia.
Nowickiemu pozostała po sprawie nietypowa pamiątka. Władysław Ćwik, współpracownik „Kuriera”, napisał o nim wiersz, nazywając go „Sherlock ER-EN”. Pierwsza część przydomka nie wymaga wyjaśnień. Druga pochodziła od podpisu, którym dziennikarz sygnował materiały sądowe i kryminalne.
Niewiarowski potrafił przekonać ludzi, że załatwi mieszkanie, maszynę, a nawet kawałek miasta. Dziennikarzom załatwił przede wszystkim temat, do którego wracali raz za razem.
„Prekursorzy”
Niewiarowski nie był pierwszym, który wpadł na pomysł sprzedawania cudzej własności z takim rozmachem. „Ilustrowana Republika” z 31 października 1935 roku przypominała Włodzimierza Kopydłowskiego, który miał sprzedać jednemu z naiwnych kolumnę Zygmunta na złom, a innemu - tramwaj. Według gazety w Łodzi zajmował się również fikcyjną parcelacją Puszczy Białowieskiej.
Z kolumną trzeba jednak zachować ostrożność. Ta sama gazeta w 1931 roku przypisywała podobną transakcję Alfonsowi Cynjanowi. Nazwiska w relacjach są więc różne, ale opowieść o sprzedaży warszawskiego pomnika pojawiała się już w przedwojennej prasie.
Jeszcze większy rozmach miał Victor Lustig. W połowie lat 20. podszył się pod wysokiego urzędnika i zaoferował wieżę Eiffla na złom. Informacje o kosztach utrzymania konstrukcji posłużyły mu do uwiarygodnienia transakcji. Handlarz André Poisson zapłacił, a kiedy odkrył oszustwo, ze wstydu nie zawiadomił policji. Lustig zdążył uciec do Austrii.
Krzysztof Załuski
Komentarze