Do czasów Kazimierza Wielkiego obowiązywała zasada, zgodnie z którą tylko najstarszy syn dziedziczył herb ojcowski. Młodsi synowie musieli w nim dokonać zmian. Przyczyna była prosta. Wobec braku umiejętności pisania u większości rycerzy to właśnie znak ich i pieczęć zastępowały podpis. Musiały się więc różnić.
W XIX-wiecznym herbarzu rycerstwa znajdujemy następujący opis herbu, którym pieczętowali się członkowie rodu książąt Czartoryskich:
„Ma być rycerz zbroyny na białym koniu, mający na lewym ramieniu tarczą podługowatą a w prawey ręce miecz dobyty; koń ma być wyrażony w biegu bystrym, a sam ieździec iakoby w doganianiu chcący ciąć. Pole ma być czerwone, na tarczy w polu czerwonym dwa krzyże, które iuż za chrześcijaństwa przydane”.
Dokonajmy analizy poszczególnych elementów herbu „Pogoń Litewska”.
Każdy herb rycerski składa się z dwóch głównych elementów: tarczy z godłem oraz herbu z labrami i klejnotem szlacheckim. Labry, to ozdoby hełmu umieszczonego nad tarczą herbową, w postaci udrapowanego płaszcza, zaś klejnot to część herbu nad hełmem (koroną), będącą odrębnym znakiem.
Cztery rodzaje tarczy
W miarę rozwoju heraldyki zaczęły pojawiać się tarcze o kształtach daleko odbiegających od przyjętych dotychczas, dziwaczne, o fantastycznych kształtach. Herb polski kierował się zasadą, według której kształt tarczy herbowej powinien odpowiadać epoce, z której pochodzi herb.
I tak tzw. szlachta odwieczna, czyli rodziny najstarsze, używały tarczy trójkątnej, zwanej również francuską starszą (wzór 1), często spotykanej w XIV wieku. Rodziny najstarsze, a także nieco młodsze, używały w herbie tarczy turniejowej z bocznym wycięciem na kopię (wzór 2). To był wiek XV-XVI. Trzeci rodzaj tarczy – tarcza hiszpańska, posiadała zaokrągloną podstawę (wzór 3). I wreszcie tarcza polska (wzór 4), podobna do turniejowej, ale z dwoma wycięciami z obu stron głowicy, była tworem sztucznym, nie mającym uzasadnienia w nazwie. Wydaje się, że tarczę występującą w herbie „Pogoń” zaliczyć można do tej ostatniej grupy.
Jakie motywy ornamentalne umieszczano na tarczy herbowej? Do najpopularniejszych należy krzyż – u chrześcijanina będący symbolem ukrzyżowania. Znanych jest jego ponad 300 rodzajów, a wśród nich najpopularniejsze: łaciński, grecki (bałkański), egipski, św. Andrzeja (skośny), św. Antoniego, patriarszy (lotaryński), jerozolimski, kawaleryjski, maltański, templariuszy, kawalerski, ćwiekowy (klinowy), podwójny, potrójny, papieski. W herbie „Pogoń” umieszczony został krzyż podwójny.
Umieszczenie krzyża w herbie lub na tarczy nie oznaczało udziału jego właściciela w walkach o wiarę chrześcijańską. Ich duża część przeniesiona została ze znaków własnościowych. W wielu domach umieszczenie krzyża w herbie utożsamiano z pobożnością rodu.
Innym popularnym motywem ornamentalnym był miecz. Zanim trafił na tarcze herbowe, uważany był za najszlachetniejszą ze wszystkich broni.
Jednak w większości godeł najpierw pojawiał się krzyż, który najprawdopodobniej powstał z dawnego znaku własnościowo –rozpoznawczego w postaci dwóch skrzyżowanych pod kątem prostym kresek, a następnie został wystylizowany na krzyż, który z czasem przekształcił się w herbie w miecz. W herbie „Pogoń” rycerz siedzący na pędzącym białym koniu trzyma w uniesionej prawej ręce miecz gotowy do cięcia.
Kolorystyka herbu
Jednym z podstawowych elementów herbu są barwy heraldyczne. Starano się dobrać kolory intensywne, czyste, dobrze widoczne nawet z dużej odległości. Dokonywana selekcja barw miała na celu niedopuszczenie do ich neutralizacji. Początkowo ilość barw ograniczano do dwóch (tarcza i godło). Z czasem zaczęto stosować trzy barwy (czerwień, błękit, czerń) i dwa metale (złoto i srebro). Jeszcze później doszła zieleń i zdominowała pozostałe kolory.
Średniowieczna heraldyka zalecała, aby w herbie był jeden metal i jedna barwa. Zakazywała kładzenia barwy na barwę i metalu na metal. Nie należało umieszczać czerwonego godła w polu błękitnym czy zielonym, tylko w srebrnym lub złotym. Wyjątkiem była czerń, uważana za brak koloru. Aby uniknąć wprowadzenia barwy trzeciej stosowano tak zwaną barwę naturalną – naturalną barwę skóry ludzkiej, kolor sierści w postaciach zwierzęcych.
Jaka kolorystyka i co wyrażająca wystąpiła w herbie „Pogoń”? Kolor złoty, który posiadał podwójny krzyż na tarczy rycerza, symbolizował cnoty: szlachetność, życzliwość, otuchę i wzniosłość. Kolor srebrny (często łączono go z białym; tego koloru był koń, na którym pędzi rycerz w zbroi) wyrażał pokorę, uczciwość, czystość i niepokalaność. Rycerz w „Pogoni” w lewej ręce trzyma błękitną tarczę. Ten kolor był symbolem piękności, wzniosłości, pochwały.
I wreszcie czerwone pole tarczy herbowej oraz czerwony płaszcz osłaniający tę tarczę. W dawnej przedheraldycznej symbolice rycerskiej czerwona tarcza oznaczała śmierć, zagładę oraz walkę do ostatniego żołnierza. W heraldyce średniowiecznej kolor ten symbolizował dwie cnoty: odwagę i waleczność.
W herbach rycerskich występowały jeszcze trzy barwy, których zabrakło w „Pogoni”. Była to czerń, symbolizująca żałobę i bogactwo, zieleń – miłość, honor i dworskość oraz purpura wyrażająca hojność, dostatek i mądrość.
Swoją symbolikę posiadały futra umieszczane na herbach rycerskich. Czerwony płaszcz osłaniający tarczę herbu „Pogoń” podbity jest gronostajami. Jak to wygląda z bliska? Pole srebrne usiane jest czarnymi cętkami – małymi krzyżakami, z których zwisały trzy ramiona rozszerzające się na kształt strzałki. Przypomnijmy karcianego „trefla”.
Korona herbu
I wreszcie korona – ostatni z istotnych elementów polskiego herbu szlacheckiego. Jej prototypem jest wieniec (łac. corona), przyznawany w starożytnym Rzymie za zasługi na polu bitwy. W średniowiecznej Europie otrzymywał ją żołnierz wyróżniający się przy zdobywaniu grodu. Wieńce wodzów rzymskich przeobraziły się w korony władców.
Z czasem korona przyjęła różne formy. Symbolem władzy na Bliskim Wschodzie, a z czasem nakryciem głowy papieża stała się tiara, używana w czasie sprawowania przez niego uroczystych czynności pozaliturgicznych i występowania jako głowa kościoła. Koroną królewską była najczęściej złota obręcz wysadzana klejnotami. W Polsce za Piastów i Jagiellonów były to korony otwarte, a od XVI wieku zamknięte. I wreszcie korona umieszczona w herbie „Pogoń”. Jest to mitra – korona książąt, jeśli tytuł szlachecki był otrzymany od papieża lub cesarza. Pozostali książęta nosili koronę podobną do królewskiej, otwartą, z pięcioma sterczynami.
Na zakończenie rozważań o herbach postawimy pytanie: skąd znaleźli się książęta Czartoryscy na Litwie? Odpowiedzi poszukamy w XVII – wiecznej przypowieści. „… pewien pan z rodu (Colonnów) uzbrojony wpadł we Włoszech w pewien rodzaj jamy lub przepaści bardzo głębokiej i wyszedł na powierzchnię ziemi na Litwie przez inną dziurę, pozostając w tym samym stanie w jakim upadł. Urządził się w tym kraju, dając początek rodowi (Czartoryskich) i dlatego ma on w herbie człowieka uzbrojonego”.
Herb ten nazywany „Pogonią Litewską” stał się godłem nie tylko rodziny Czartoryskich, ale też ich przodków – wielkich książąt Litwy.
Za tydzień: Puławy wiejską rezydencją magnacką
Komentarze