Gdzie rodziła się niepodległość? Osiem niezwykłych miejsc w Lublinie

Brama Krakowska. Stąd rozbrzmiewały takty krzepiące serca

Brama Krakowska dla współczesnych mieszkańców to nie tylko jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Lublina, ale także miejsce spotkań i ważny punkt odniesienia na mapie miasta. Niewielu pamięta jednak, że jeszcze w 1918 roku trzykrotnie w ciągu dnia rozbrzmiewały stąd pieśni religijne i patriotyczne.

Od marca 1918 roku trębacz wykonywał rano "Kiedy ranne wstają zorze", w południe "Boże, coś Polskę", a wieczorem "Wszystkie nasze dzienne sprawy". W mieście zajętym przez Austro-Węgry codzienny repertuar miał szczególną wymowę. Przypominał o wspólnocie, polskiej tożsamości i nadziei na to, że wolność nie znajduje się już tylko w sferze niedoścignionych marzeń.

Zwyczaj miał znacznie dłuższą historię. Lubelski hejnał wykonywano już w XVI wieku, początkowo z wieży nieistniejącego dziś kościoła farnego św. Michała. Z czasem trębacz przeniósł się na Bramę Krakowską. Jego zadanie nie ograniczało się wyłącznie do odgrywania melodii. Przez stulecia wieża pełniła również funkcję punktu obserwacyjnego, z którego ostrzegano przed pożarami i innymi zagrożeniami. Jeszcze w XIX wieku znajdowało się w niej mieszkanie trębacza, a na zewnątrz zamontowano żelazną galerię dla straży ogniowej.

Dziś w Bramie Krakowskiej mieści się Muzeum Historii Miasta Lublina. Można tu zobaczyć dawne fotografie, dokumenty i przedmioty związane z codziennością mieszkańców. Z najwyższej kondygnacji roztacza się panorama miasta.

Współczesny lubelski hejnał rozbrzmiewa z tarasu Ratusza. Melodię, opartą na zapisie nutowym z 1685 roku, przywrócono na stałe w 1991 roku.

Plac Litewski. Tam, gdzie maszerowali żołnierze zaborców

Współczesny plac Litewski kojarzy się z fontanną multimedialną, spacerami i najważniejszymi uroczystościami patriotycznymi w mieście. W 1918 roku wyglądał zupełnie inaczej. Zamiast rozległej przestrzeni rekreacyjnej, plac przez dziesięciolecia służył przede wszystkim wojsku.

Nieprzypadkowo nazywano go placem Musztry. Po przebudowie rozpoczętej w 1823 roku odbywały się tutaj ćwiczenia, przeglądy i defilady rosyjskich żołnierzy. Miejsce miało pokazywać siłę i potęgę carskiego imperium. W drugiej połowie XIX wieku jego przestrzeń zdominował ogromny sobór prawosławny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, wybudowany w latach 1873-1876.

Świątynia była nie tylko miejscem kultu, lecz również widocznym znakiem rosyjskiego panowania. Kiedy w 1915 roku Lublin zajęli Austriacy, przekształcono ją w kościół garnizonowy. 

W połowie października 1918 roku przez Lublin przetoczyła się fala demonstracji patriotycznych. Mieszkańcy domagali się niepodległości i uwolnienia więźniów politycznych. Na placu Litewskim i w otaczających go gmachach skupiały się władze okupacyjne, a w pierwszych dniach listopada to właśnie tutaj rozstrzygała się kwestia przejęcia administracji przez Polaków.

Zmiana była szczególnie wymowna. Przestrzeń przeznaczona do manifestowania potęgi obcych wojsk stała się jednym z najważniejszych symboli odradzającego się państwa.

Po odzyskaniu niepodległości z placu stopniowo znikały ślady zaborów. W latach 20. XX wieku rozebrano dawny sobór, a część pozyskanego materiału budowlanego wykorzystano przy wznoszeniu Domu Żołnierza Polskiego przy ulicy Żwirki i Wigury.

Dzisiaj o wojskowej przeszłości placu przypominają przede wszystkim dawne fotografie. Jego współczesną przestrzeń wypełniają pomniki upamiętniające inne ważne wydarzenia z historii Polski: Unii Lubelskiej, Konstytucji 3 Maja, Grób Nieznanego Żołnierza i pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego.

Zamek Lubelski. Więźniowie polityczni wychodzą na wolność

Zamek Lubelski jest dziś jednym z najważniejszych zabytków Lublina i obowiązkowym punktem turystycznym dla zwiedzających. Historia obiektu nie jest tak piękna jak jego mury pięknie jaśniejące w ciepłe, letnie dni. Przez ponad 120 lat pełnił funkcję więzienia, a jesienią 1918 roku stał się jednym z symboli ustępstw słabnącej władzy okupacyjnej.

Warto pamiętać, że obecny neogotycki gmach nie jest średniowiecznym zamkiem w jego pierwotnym kształcie. Powstał w latach 1824-1826, na miejscu dawnej królewskiej rezydencji, specjalnie z przeznaczeniem na więzienie. Ze starszej zabudowy przetrwały między innymi średniowieczna baszta oraz Kaplica Trójcy Świętej.

Początkowo osadzano tu przede wszystkim więźniów kryminalnych. Z czasem za mury zamku trafiało coraz więcej osób prześladowanych za działalność polityczną, w tym uczestników powstania styczniowego i działaczy niepodległościowych. Po wycofaniu wojsk rosyjskich w 1915 roku, więzienie przejęli Austriacy i jedyną zmianą, która zaszła pod ich nadzorem, była wymiana strażników więziennych.

Jesienią 1918 roku mieszkańcy Lublina coraz odważniej domagali się uwolnienia więźniów politycznych. Kulminacja protestów nastąpiła 16 października. Pod naciskiem demonstrantów generał-gubernator Anton Lipošćak zgodził się na zwolnienie części osadzonych za działalność przeciwko władzom okupacyjnym.

Był to moment symboliczny, ale i niezwykle istotny - zaborca zaczął tracić kontrolę nad sytuacją.

Ponura historia zamku miała swoją kontynuację podczas II wojny światowej, w trakcie której Niemcy uczynili z niego miejsce terroru, a po 1944 roku więzienie przejęły komunistyczne służby bezpieczeństwa. Przetrzymywano tutaj między innymi żołnierzy podziemia niepodległościowego. Więzienie zlikwidowano dopiero w 1954 roku.

Obecnie zamek jest główną siedzibą Muzeum Narodowego w Lublinie. W jego wnętrzach prezentowane są zbiory sztuki, archeologii i historii. Szczególne miejsce zajmuje Kaplica Trójcy Świętej ze średniowiecznymi freskami bizantyjsko-ruskimi.

Dawny Bank Państwowy Rosji. Kucharz z Wiednia i polscy oficerowie

Co łączyło lubelskie kasyno oficerskie, hazardowe gry w karty, wiedeńskiego kucharza i przyszłego bohatera bitwy o Arnhem? Krakowskie Przedmieście 37.

Stojący na rogu ulic Krakowskie Przedmieście i 3 Maja monumentalny gmach powstał w latach 1912-1914 jako siedziba Banku Państwowego Rosji. Budynek zaprojektował architekt gubernialny Włodzimierz Sołowiew. Jego reprezentacyjna fasada, zdobienia i charakterystyczne narożne wejście miały podkreślać rangę instytucji finansowej carskiego imperium.

Historia bywa jednak przewrotna, szczególnie gdy jej akapity pisane są literami polityki. Już w 1915 roku Lublin znalazł się pod okupacją austro-węgierską, a budynek przeznaczono na potrzeby wojskowych.

W jego wnętrzach działał Klub Oficerski, nazywany Menażą lub Klubem Społecznym. Austriaccy oficerowie i urzędnicy spotykali się tutaj, grali w karty i korzystali z kasyna. Według historycznych opracowań szefem kuchni był nawet Sacher, kucharz związany ze słynną wiedeńską gastronomią.

Można więc przypuszczać, że w czasie, gdy większość mieszkańców Lublina zmagała się z niedoborami żywności i rosnącymi cenami, w kasynie wojskowi raczyli się daniami niedostępnymi dla ogółu.

Wieczorem 1 listopada 1918 roku rozrywkę po raz kolejny zastąpiła polityka. W dawnym banku zebrało się około 300 polskich oficerów służących dotychczas w armii austro-węgierskiej. W spotkaniu uczestniczyli również przedstawiciele wojskowych środowisk czeskich i południowosłowiańskich.

Porucznik Stanisław Sosabowski wezwał zgromadzonych do złożenia następnego dnia przysięgi na wierność polskiej władzy. Ten sam człowiek ponad ćwierć wieku później dowodził polskimi spadochroniarzami podczas operacji Market Garden pod Arnhem.

Ważną rolę odegrali także pozostali oficerowie. Podpułkownik Stefan Pasławski zapowiedział przejęcie dowództwa nad wojskiem w Lublinie, a przedstawiciele czescy zadeklarowali pomoc przy ochronie magazynów i obiektów administracyjnych przed rabunkiem.

Po odzyskaniu niepodległości gmach powrócił do tradycji finansowych. W okresie międzywojennym mieścił się tutaj Bank Polski, później funkcjonowały kolejne instytucje bankowe. 

Plac Katedralny. Dwie przysięgi, dwa różne rządy

Zaledwie pięć dni wystarczyło, aby polscy żołnierze zgromadzeni na placu Katedralnym w Lublinie składali przysięgę wierności dwóm różnym ośrodkom władzy. To jeden z najlepiej pokazujących tempo wydarzeń epizodów listopada 1918 roku.

Plac Katedralny od dawna był miejscem uroczystości religijnych i publicznych zgromadzeń. Rozległa przestrzeń przed świątynią pozwalała organizować nabożeństwa dla dużej liczby mieszkańców i żołnierzy.

2 listopada o godzinie 15.30 odbyła się tutaj uroczysta przysięga wojskowa. Złożyło ją około 340 żołnierzy, w tym Polacy służący wcześniej w armii austro-węgierskiej oraz żołnierze I Korpusu Polskiego, zwani dowborczykami.

Wierność ślubowali polskiej władzy reprezentowanej przez Radę Regencyjną, która próbowała przejąć kontrolę nad tworzącym się państwem. Uroczystość miała również wymiar religijny. Kazanie wygłosił znany lubelski duchowny ks. Jan Władziński.

Złożenia przysięgi odmówili członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, którzy nie zamierzali uznawać zwierzchnictwa Rady Regencyjnej.

Sytuacja zmieniała się błyskawicznie. W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, na którego czele stanął Ignacy Daszyński.

Już 7 listopada żołnierze ponownie zgromadzili się na placu Katedralnym. Tym razem przysięgali na wierność nowej władzy. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele różnych formacji, w tym Polskiej Organizacji Wojskowej, Polskiej Siły Zbrojnej, Straży Obywatelskiej i Milicji Ludowej.

Dzisiaj plac Katedralny nadal służy przede wszystkim uroczystościom religijnym. Odbywają się tutaj procesje, zgromadzenia i ważne wydarzenia kościelne, a sama archikatedra pozostaje jednym z najważniejszych miejsc kultu w Lublinie.

Koszary Świętokrzyskie. O krok od krwawego starcia

Studenci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II codziennie przemierzają korytarze budynku, który na początku listopada 1918 roku mógł stać się miejscem krwawego starcia. Dawne Koszary Świętokrzyskie przy dzisiejszych Alejach Racławickich kryją historię znacznie starszą niż sama uczelnia.

Początkowo znajdował się tutaj klasztor dominikanów obserwantów, związany z kościołem Świętego Krzyża. Wzniesiony na początku XVIII wieku kompleks po kasacie zakonu na przełomie XVIII i XIX stulecia przejęło wojsko. Budynki przebudowano na koszary, a w kolejnych latach wykorzystywano je również na potrzeby wojskowej służby zdrowia.

Do 1915 roku obiekt pozostawał w rękach rosyjskich, a po zajęciu Lublina znalazł się pod kontrolą Austro-Węgier. Z kompleksem związane były oddziały zapasowe armii cesarskiej, w tym żołnierze 58. pułku piechoty.

Kiedy na początku listopada 1918 roku Austro-Węgry dokonywały swego żywota, w koszarach pojawił się poważny problem. Stacjonujący tam żołnierze ukraińscy nie zamierzali dobrowolnie oddać broni. Dysponowali 56 karabinami maszynowymi, a więc siłą ognia przewyższającą możliwości miejscowych polskich formacji.

Początkowo rozważali obronę w koszarach. Gdyby doszło do walk w tej części Lublina, ofiarami mogliby paść nie tylko żołnierze, lecz również cywile.

Ostatecznie udało się uniknąć rozlewu krwi. W negocjacjach uczestniczyli między innymi Stanisław Sosabowski i Stanisław Burhardt-Bukacki. Ukraińskie oddziały zgodziły się opuścić koszary i przemaszerować przez miasto w kierunku dworca kolejowego. Tam złożyły broń przed wyjazdem w rodzinne strony.

Wkrótce rozpoczął się zupełnie nowy rozdział w historii budynku. W 1921 roku, decyzją Józefa Piłsudskiego, dawny kompleks wojskowy przekazano Uniwersytetowi Lubelskiemu. Uczelnia, utworzona w 1918 roku z inicjatywy ks. Idziego Radziszewskiego, wprowadziła się do nowej siedziby na początku 1922 roku.

Z czasem Uniwersytet Lubelski przekształcił się w Katolicki Uniwersytet Lubelski, a dawny kompleks klasztorny i wojskowy stał się częścią jego głównego kampusu.

Hotel Victoria. Tu powstał polski rząd

Jedno z najważniejszych miejsc związanych z odzyskaniem niepodległości w Lublinie już nie istnieje. Hotel Victoria przy Krakowskim Przedmieściu 40 należał do najbardziej eleganckich adresów miasta.

Budynek wzniesiono w latach 70. XIX wieku na terenie dawnego ogrodu należącego do kapucynów. Zaprojektował go warszawski architekt Józef Orłowski na zlecenie Antoniego Bokszańskiego.

Hotel wyróżniał się reprezentacyjną elewacją, dekoracyjnymi detalami architektonicznymi oraz charakterystyczną attyką z napisem informującym o jego nazwie. Był jednym z najnowocześniejszych i najbardziej komfortowych obiektów noclegowych w ówczesnym Lublinie.

Na parterze działały sklepy, cukiernia i zakład fryzjerski. Można było kupić towary kolonialne oraz importowane wina. Chętnie zatrzymywali się tu ziemianie przyjeżdżający do miasta w interesach.

W nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku w hotelu ukonstytuował się Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. W tym samym czasie członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej zatrzymali wojskowych przedstawicieli Rady Regencyjnej, którzy przebywali w budynku.

W kolejnych godzinach politycy przemawiali z hotelowego balkonu do zgromadzonych mieszkańców. Lublin na krótko znalazł się w centrum wydarzeń politycznych odradzającej się Polski.

Rząd Daszyńskiego zapowiadał między innymi powszechne prawa wyborcze, równouprawnienie obywateli, wolność słowa i zgromadzeń oraz ośmiogodzinny dzień pracy. Był to program daleko idących reform społecznych, który wykraczał poza samo odzyskanie niepodległości.

Hotel przetrwał polityczny przełom i nadal funkcjonował w okresie międzywojennym. W sierpniu 1924 roku zatrzymał się w nim Józef Piłsudski. Jego pobyt upamiętniono później tablicą odsłoniętą w 1937 roku.

Budynku nie oszczędziła jednak II Wojna Światowa. Podczas bombardowania Lublina 9 września 1939 roku Victoria została poważnie zniszczona. Pozostałości hotelu rozebrano w latach wojennych i bezpośrednio po ich zakończeniu.

Dziś, dokładnie w miejscu dawnego hotelu, u zbiegu Krakowskiego Przedmieścia i Kapucyńskiej, przestrzeń pozostaje niezabudowana. W głębi dawnej parceli powstał po wojnie dom towarowy, znany mieszkańcom jako Sezam, Pedet, a współcześnie Galeria Centrum.

O roli dawnego hotelu przypominają dziś przede wszystkim archiwalne fotografie, pocztówki i relacje.

Pałac Lubomirskich. Od gubernatora do premiera

Niewiele budynków w Lublinie może pochwalić się tak gwałtowną zmianą gospodarzy. Jeszcze na początku listopada 1918 roku Pałac Lubomirskich przy placu Litewskim 3 był siedzibą austro-węgierskiego generał-gubernatora. Zaledwie kilka dni później obradował tutaj polski rząd Ignacego Daszyńskiego.

Historia pałacu jest jednak znacznie dłuższa. W miejscu obecnego budynku już w XVI wieku znajdowała się rezydencja szlachecka. Pod koniec XVII wieku przebudowano ją w stylu barokowym według projektu Tylmana van Gameren, jednego z najwybitniejszych architektów działających w ówczesnej Rzeczypospolitej.

Pałac wielokrotnie zmieniał właścicieli i przeznaczenie. W XVIII wieku został poważnie zniszczony, a na początku następnego stulecia trafił w ręce władz państwowych. Po odbudowie przeznaczono go na siedzibę administracji wojewódzkiej.

W XIX wieku budynek ponownie przebudowano, nadając mu klasycystyczny wygląd zachowany do naszych czasów. Jego reprezentacyjne wnętrza służyły najpierw urzędnikom Królestwa Polskiego, później rosyjskim gubernatorom.

Po zajęciu Lublina przez Austro-Węgry w 1915 roku pałac został siedzibą Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego. Stąd okupacyjne władze zarządzały rozległym obszarem ziem polskich pozostających pod ich kontrolą.

Jesienią 1918 roku nadszedł polityczny wstrząs. Gdy w pierwszych dniach listopada władze austriackie ustąpiły, budynek na krótko opustoszał. Juliusz Zdanowski, powołany przez Radę Regencyjną na Komisarza Generalnego Rządu, wolał prowadzić swoją działalność z prywatnego mieszkania.

7 listopada w pałacu odbyło się pierwsze posiedzenie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim na czele.

Po 1918 roku pałac wielokrotnie zmieniał przeznaczenie. Przez kolejne dziesięciolecia służył instytucjom publicznym, a przez wiele lat był związany z Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej, mieszcząc między innymi Wydział Politologii.

Dziś budynek przechodzi kolejną przemianę. Po zakupieniu go na cele muzealne rozpoczęto przygotowania, a następnie kompleksową przebudowę na siedzibę Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej, będącego oddziałem Muzeum Narodowego w Lublinie.

Pałac ponownie będzie służył pamięci o przeszłości. Tym razem nie jako siedziba władzy, lecz jako muzeum.