Bezpieczne dziś, spokojne jutro – jak postępować w razie kryzysu?

Nie na wszystko mamy wpływ, ale na większość przypadków możemy się przygotować. Nagłe zjawiska pogodowe, pożary, awarie infrastruktury czy inne sytuacje kryzysowe mogą pojawić się niespodziewanie. Wiedza o tym, jak postępować w razie zagrożeń, może przyczynić się do ograniczenia ryzyka i zwiększenia szansy na bezpieczne wyjście z kryzysowej sytuacji. Podstawowe zasady bezpieczeństwa pozwalają zachować spokój oraz podjąć właściwe decyzje. Co zrobić, gdy wybrzmiewa sygnał alarmowy? Gdy brakuje prądu lub sytuacja kryzysowa zastaje kogoś poza domem? Często pierwsze minuty reakcji mają największe znaczenie. Przypominamy najważniejsze wskazówki dotyczące bezpieczeństwa, które warto znać niezależnie od wieku i doświadczenia.

Sygnały alarmowe i ostrzegawcze

Do informowania o zagrożeniu służby wykorzystują syreny alarmowe, megafony, przekazy telewizyjne i radiowe, internet, alerty RCB wysyłane na telefony komórkowe oraz kontakt bezpośredni. Służy do tego również Regionalny System Ostrzegania (RSO), który poprzez aplikacje mobilną, strony urzędów wojewódzkich i telewizję regionalną udostępnia komunikaty o zagrożeniach i klęskach żywiołowych. W Polsce obecnie występują tylko 2 rodzaje sygnałów alarmowych: ogłoszenie alarmu – ciągły, modulowany dźwięk syreny przez 3 minuty oraz odwołanie alarmu – ciągły, jednostajny dźwięk syreny przez 3 minuty. 

Jak przygotować siebie i bliskich?

• Zadbaj o zdrowie fizyczne poprzez odpowiednie odżywianie, sen i aktywność fizyczną.
• Zadbaj o zdrowie psychiczne, by nieproszone emocje nie wpływały na twoje decyzje.
• Nie bój się prosić o profesjonalną pomoc psychologiczną.
• Miej przygotowane niezbędne leki i urządzenia wspomagające, a także zasilanie do nich oraz kompletną dokumentację medyczną.
• W swoim gronie miej osoby, na których możesz polegać.
• Noś przy sobie kartę grupy krwi – możesz się o nią postarać w Centrum Krwiodawstwa lub laboratorium medycznym, nawet jeśli nie jesteś krwiodawcą.
• Bierz udział w profilaktycznych programach zdrowotnych. Pamiętaj jednak, że niektóre szczepienia trzeba powtarzać.

Co z osobami szczególnie potrzebującymi pomocy?

Nie zapominajmy o osobach niepełnosprawnych, starszych lub chorych z naszego otoczenia. Mogą być nieświadomi zagrożenia. Jeśli znasz kogoś z takimi potrzebami lub opiekujesz się nim:

• Przekaż mu najważniejsze informacje, 
• Zawczasu ustal sposób działania w razie wystąpienia kryzysu,
• Pomóż w przygotowaniach – spakuj najpotrzebniejsze rzeczy, leki, urządzenia wspomagające i zapasowe zasilanie do nich.

Dzieci również mają ograniczony dostęp do informacji, a dodatkowo nie wszystko rozumieją.

• Rozmawiając z nim, zachowaj spokój. Zapytaj, co już wie, i uzupełnij te informacje.
• Nie zatajaj faktów. Mów szczerze, ale bez drastycznych szczegółów. 
• Miej oczy i uszy szeroko otwarte i reaguj na jego nagłe emocje.
• Zapewnij go o swoim wsparciu i pomocy, ale także poinformuj, że może liczyć na rodzinę i służby ratunkowe.
• Wyjaśnij dziecku, co będzie musiało zrobić w razie zagrożenia. Przećwiczenie tych działań zwiększy poczucie bezpieczeństwa.

Jak zadbać o zwierzęta?

Zwierzęta domowe

• Przygotuj dokumentację medyczną, a w szczególności historię szczepień.
• Przechowuj w jednym miejscu kaganiec, obrożę, smycz i transporter lub klatkę.
• Miej zapas karmy, wody i leków na kilka dni.
• Czipowanie i rejestracja pomogą w zapewnieniu zwierzęciu bezpieczeństwa. Jeśli nie możesz tego zrobić, umieść przy obroży swoje dane kontaktowe.

Zwierzęta gospodarcze

• Przygotuj zapas paszy i wody na 2 tygodnie. Dobrym rozwiązaniem jest zamontowanie zbiornika na deszczówkę.
• Upewnij się, że budynki gospodarcze są w dobrym stanie i przetrwają ciężkie warunki atmosferyczne. 
•  Oznakuj zwierzęta. Poza kolczykami można to zrobić za pomocą farby. 
• Zwierzęta muszą być gotowe do transportu podczas kryzysu. Pozostawienie ich w razie zagrożenia również musi być odpowiednio zgłoszone.

Jak przygotować swoje otoczenie?

Transport

• Upewnij się, że samochód jest technicznie sprawny, zatankowany oraz wyposażony w gaśnicę, apteczkę, trójkąt, koło zapasowe i potrzebne narzędzia.
• Poza radiem łączność mogą zapewnić dodatkowe środki łączności, takie jak CB radio. 
• W schowku warto trzymać papierową mapę albo atlas samochodowy, w razie awarii systemu GPS.

Dom

• Koce, ręczniki i taśmy przydadzą się do uszczelniania drzwi i okien.
• Miej pod uwagą przerwy w dostawie wody, prądu i gazu, a także brak dostępu do telefonu i internetu.
• Zadbaj o szerokie przejście w korytarzach i na klatkach schodowych. Usuwaj zbędne przedmioty.
• Regularnie sprawdzaj stan techniczny czujników dymu, gazu i czadu.
• Miej w domu gaśnicę i koc gaśniczy.
• Przygotuj w domu miejsce bezpieczne – z dala od okien, przy ścianach nośnych w pomieszczeniach centralnych.
• Regularnie prowadź przeglądy wszystkich instalacji domowych.

Szkoła

• Biorąc udział w próbnych alarmach, zgłaszaj wszystkie nieprawidłowości, jakie zauważysz.
• Będąc rodzicem ucznia, podaj szkole kontakt do osoby, która w razie zagrożenia ma odebrać dziecko ze szkoły.

Praca

• Bądź świadomy, gdzie znajdują się wyjścia ewakuacyjne, miejsca zbiórki, gaśnice i punkty pomocy medycznej. 
• Natychmiast zgłaszaj zauważone nieprawidłowości.
• Ćwiczenie planów awaryjnych i ewakuacji pomoże zachować spokój.
• Poinformuj pracodawcę, jeśli możesz być wezwany do innych obowiązków związanych z obroną państwa.
• Jako pracodawca, zapoznaj się z obowiązkami względem pracowników w czasie kryzysu.

Zapasy

• Jedzenie i picie: minimum 3 litry wody na osobę na dobę, żywność gotowa do spożycia. Mogą być to zapasy trwałe lub takie, które będziesz zużywać i uzupełniać. W tym przypadku regularnie sprawdzaj daty ważności.
• Apteczka: leki przyjmowane na stałe, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwwymiotne, przeciwbiegunkowe, gaza, bandaże, opatrunki na oparzenia, rękawiczki jednorazowe, środki antyseptyczne, opaska do tamowania krwotoków, termometr i nożyczki, maseczki FFP3, folia termiczna.
• Środki czystości i higieny osobistej: papier toaletowy, chusteczki nawilżane, podpaski, pieluchy, środki dezynfekujące, worki na śmieci, wiadro z pokrywą.
• Oświetlenie i łączność: latarka i radio na baterie lub na korbkę, naładowany telefon, ładowarka, naładowany powerbank, pasujące kable i baterie, świeczki do użytku domowego, zapalniczka.
• Koce, śpiwory i ciepła odzież.
• Gotówka w różnych nominałach.
• Narzędzia i sprzęt: taśmy, folie, zestawy do uszczelniania.
• Alternatywne źródło ogrzewania, które nie działa na prąd.

Jak wygląda ewakuacja?

• Nie zwlekaj z ewakuacją i bezwzględnie stosuj się do poleceń służb.
• W domu zamknij okna, wyłącz dopływ wody, urządzenia grzewcze i elektryczne.
• Ubierz się stosownie do pogody.
• Dzieci muszą mieć przy sobie dane kontaktowe opiekuna i informacje medyczne.
• Zadbaj o sąsiadów, upewnij się, że wiedzą o alarmie. 
• Korzystaj z zorganizowanego transportu lub idź pieszo. W razie możliwości unikaj przemieszczania się samochodem, by pozwolić na przejazd służb i wojska.
• Jeśli używasz samochodu, udostępnij drogi ewakuacyjne. 
• Pamiętaj o zwierzętach.
• Powiadom swoich bliskich o ewakuacji i aktualnym miejscu przebywania.
• Weź ze sobą plecak ewakuacyjny.

Plecak ewakuacyjny

Każdy domownik, nawet dziecko, powinien mieć własny plecak.

• Woda butelkowana. Filtry lub tabletki do uzdatniania wody.
• Apteczka i leki osobiste, środki higieniczne i do dezynfekcji.
• Dokumenty, kopie na pendrivie i gotówka w różnych nominałach.
• Latarka i radio na baterie lub na korbkę, naładowany telefon i powerbank, ładowarka, pasujące kable i zapasowe baterie.
• Scyzoryk lub multitool, zapalniczka, worki na śmieci, mapy drukowane.
• Żywność wysoko odżywcza gotowa do spożycia (batony energetyczne, suszone owoce, bakalie itp.).
• Ważna rzecz osobista, np. zdjęcie.
• Ubranie dopasowane do pory roku, odzież przeciwdeszczowa, śpiwór, karimata, folia termiczna.
• Alternatywna łączność.

Zachowaj bezpieczeństwo w tłumie

• Jeśli znajdujesz się w miejscu masowego zgromadzenia, sprawdź, gdzie są wyjścia ewakuacyjne.
• W przypadku wybuchu paniki nie odłączaj się od tłumu, lecz postaraj się być po jego zewnętrznej stronie.
• Unikaj wąskich przejść, szklanych powierzchni, ścian i ogrodzeń.
• Nie podnoś z ziemi przedmiotów, również tych, które ci wypadły.
• W razie upadku szybko podnieś się, chwytając za stabilne przedmioty. Jeśli nie możesz wstać, skul się i osłoń głowę.
• Jeżeli zaginie ktoś bliski, poinformuj o tym ochronę i przygotuj jej szczegółowy opis.

Schronienia

W Polsce głównymi rodzajami budynków ochronnych są schrony - obiekty o zamkniętej i hermetycznej konstrukcji, wyposażone w urządzenia filtrowentylacyjne lub pochłaniacze regeneracyjne; ukrycia - obiekty budowlane lub ich części o konstrukcji niehermetycznej, posiadające podstawowe zabezpieczenia inżynieryjne; oraz miejsca doraźnego schronienia (MDS) - istniejące budowle lub ich fragmenty (np. piwnice, garaże podziemne), które nie wymagają hermetyzacji ani specjalistycznych filtrów, ale zapewniają tymczasową ochronę. Jeśli nie jesteś w stanie dostać się do miejsca schronienia, ukryj się w domu. Natomiast jeśli jesteś na zewnątrz, możesz schronić się w najniższych kondygnacjach budynków, piwnicach, garażach podziemnych, tunelach i przejściach podziemnych. Poniżej lista schronów w większych miastach województwa lubelskiego:

Lublin

• ul. Dulęby 1 – Zespół Zarządców Nieruchomości WAM Sp. z o.o., możliwość ukrycia 68 osób
• ul. Langiewicz 3 – Zarządzanie Nieruchomościami GRADEN Sp. z o.o., możliwość ukrycia 75 osób
• ul. Spadochroniarzy 3 – Zarządzanie Nieruchomościami GESTOR Sp. z o.o., możliwość ukrycia 125 osób
• ul. Hanki Ordonówny 4 – Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci i Młodzieży Niesłyszącej i Słabo Słyszącej im. Jana Pawła II, możliwość ukrycia 470 osób
• ul. Inżynierska 4 – PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S. A. Oddział Elektrociepłownia Lublin Wrotków, możliwość ukrycia 242 osób
• ul. Budowlana 26 – SIPMA S.A., możliwość ukrycia 230 osób
• ul. Grygowej 8 – Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Lublinie, możliwość ukrycia 576 osób
• ul. Grygowej 56 – Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Lublin Sp. z o.o., możliwość ukrycia 719 osób
• ul. Długa 2 – MTL Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego, możliwość ukrycia 250 osób
• ul. Spokojna 4 – Lubelski Urząd Wojewódzki w Lublinie, możliwość ukrycia 230 osób
• ul. Czechowska 4 – Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Lublinie, możliwość ukrycia 45 osób

Chełm

W mieście jest 10 schronów gotowych pomieścić niecałe 700 osób, jednak nie istnieje oficjalna lista z adresami. Poza nimi istnieje wiele innych budynków ochronnych, np.:

• al. Marszałka Józefa Piłsudskiego 2
• al. Marszałka Józefa Piłsudskiego 4
• Pl. Niepodległości 1
• ul. 11 Listopada 1
• al. Marszałka Józefa Piłsudskiego 6
• ul. 11 Listopada 2
• ul. George’a Stephensona 9 
• ul. Gabriela Narutowicza 7
• ul. Adama Mickiewicza 8
• ul. Tadeusza Czackiego 8
• ul. Wołyńska 9
• ul. 1 Pułku Szwoleżerów 21
• ul. Henryka Sienkiewicza 3A
• ul. Krótka 8

Zamość

• ul. Kościuszki 9 – Poczta Polska, możliwość ukrycia 62 osób
• ul. Reja 13 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 44 osób
• ul. Szczebrzeska 102 - Zespół Szkól Ponadgimnazjalnych nr 5, możliwość ukrycia 260 osób
• ul. Reja 13A – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 44 osób
• ul. Szczebrzeska 43 – Bursa Międzyszkolna nr 2, możliwość ukrycia 94 osób
• ul. Dąbrowskiego 3 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 44 osób
• ul. Poniatowskiego 6 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 65 osób
• ul. Poniatowskiego 8 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 65 osób
• ul. Bema 4 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 44 osób
• ul. Bema 6 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 73 osób
• ul. Koźmiana 1 – PGE Dystrybucja, możliwość ukrycia 84 osób
• ul. Orzeszkowej 43 – Zespół Szkół nr 3, możliwość ukrycia 205 osób
• ul. Piłsudskiego 63 – Wspólnota Mieszkaniowa, możliwość ukrycia 55 osób
• ul. Jasna 1 – Zakład Gospodarki Lokalowej, możliwość ukrycia 44 osób
• ul. Pocztowa 3 – Telekomunikacja Polska, możliwość ukrycia 50 osób
• ul. Partyzantów 11 – Telekomunikacja Polska, możliwość ukrycia 80 osób

Biała Podlaska

W mieście nie ma klasycznych budowli ochronnych spełniających surowe kryteria dla schronów. Znajdą się tam za to miejsca doraźnego schronienia i ukrycia.

• ul. Brzeska 71; 41
• ul. Łukaszyńska 3; 9; 13; 15; 17; 19; 23; 25; 27; 29; 31; 34; 46A
• ul. Kąpielowa 19; 17; 
• Aleja Tysiąclecia 4
• ul. Orzechowa 26; 24A; 24; 30; 33; 36; 
• ul. Żeromskiego Stefana 46

Jeśli poszukujesz schronienia najbliższego swojej lokalizacji, możesz to sprawdzić na mapie portalu www.gdziesieukryc.pl. 

Rodzaje zagrożeń

Pożar 

• Gdy zauważysz pożar lub dym, wezwij straż pożarną pod numerem alarmowym 112.
• Jeśli ogień jest nieduży, spróbuj go ugasić.
• Zakręć dopływ gazu i wyłącz główne wyłączniki prądu.
• Zamknij okna i drzwi, by odciąć dopływ powietrza.
• Osłoń usta i nos przed dymem. Najlepiej nadaje się do tego mokry materiał.
• Jeśli ktoś pozostał w budynku, poinformuj o tym ratowników.
• Nigdy nie gaś wodą urządzeń elektrycznych i palącego się tłuszczu. 
• Pamiętaj: gaśnice typu A nadają się do gaszenia materiałów stałych, B – do cieczy i materiałów topiących się, C – do gazów, D – do metali, a F – do tłuszczy i olejów. 
• Podczas pożaru zawsze wybieraj schody.

Powódź

• Przygotuj plecak ewakuacyjny.
• Zadbaj również o sąsiadów.
• Uszczelnij drzwi i okna, a dom zabezpiecz workami z piaskiem.
• Wartościowe rzeczy i urządzenia elektryczne przenieś na wyższe kondygnacje.
• Wyłącz dopływ gazu i prądu, zabezpiecz włazy kanalizacyjne. 
• Nie blokuj dróg pojazdami.
• Przygotuj do ewakuacji zwierzęta.
• Zwracaj uwagę na alerty pogodowe.
• Sygnalizuj swoje potrzeby flagami, np. z ubrań, w określonych kolorach: biała – muszę się ewakuować, czerwona – potrzebuję pomocy medycznej, niebieska – potrzebuję żywności i wody.

Długotrwały brak prądu

• Rozważ zakup agregatu prądotwórczego. 
• Przygotuj alternatywne źródła światła, ogrzewania i łączności.
• Przełącz telefon na tryb oszczędzania energii.
• Zaopatrz się w zapasy żywności i wody pitnej co najmniej na 3 dni. 
• Miej przy sobie gotówkę w różnych nominałach. Płacenie kartą może być niemożliwe.
• Oszczędzaj ciepło, zbierając domowników w 1 pomieszczeniu.
• Ogranicz otwieranie lodówki i zamrażarki. W ten sposób dłużej utrzymają chłód.
• Odłącz od zasilania wszystkie urządzenia elektryczne, nawet te nieużywane pobierają prąd.

Atak z powietrza

• Weź ze sobą plecak ewakuacyjny. 
• Udaj się do miejsca schronienia.
• Jeśli usłyszysz eksplozję na otwartym terenie, padnij na ziemię, najlepiej w zagłębieniu terenu, i osłoń głowę.
• Nie opuszczaj schronienia przedwcześnie.
• Korzystaj z SMS-ów, by nie przeciążać linii telefonicznej.
• Zadbaj o ludzi wokół, jeśli to możliwe, udziel wymaganej pomocy.

Zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i nuklearne

Kiedy usłyszysz komunikat ostrzegający o zagrożeniu:

• Opuść niebezpieczny obszar i poinformuj o alarmie innych.
• Jeżeli zostajesz w budynku – uszczelnij okna i drzwi, otwory wentylacyjne i wyłącz klimatyzację.
• Jeśli przebywasz w samochodzie – zamknij okna, wyłącz klimatyzację i wyjedź ze strefy zagrożenia.
• Wchodząc do budynku, zdejmij ubranie. 
• Nie jedz produktów, które mogły zostać skażone.
• Przed umyciem rąk nie dotykaj twarzy. Ręce i twarz umyj mydłem pod bieżącą wodą. Jeśli możesz, weź prysznic. Załóż czyste ubranie.
• Skażone ubrania i przedmioty wrzuć do plastikowego worka i oznacz.

Niepokojące zachowania

• Unikaj nieuzasadnionych prób kontaktu z osobami oferującymi łatwy zarobek.
• Zwróć uwagę na nielogiczne zachowania, takie jak próby zdobycia danych osobowych i innych informacji wrażliwych.
• Zgłaszaj podejrzane oznaczenia, np. nietypowe symbole w miejscach, gdzie nie powinno ich być.
• Zawiadom o osobach, które obserwują lub fotografują obiekty takie jak lotniska, tory kolejowe, szpitale, jednostki wojskowe i węzły logistyczne.
• Dzwoń pod 112, jeśli podejrzewasz kogoś o planowanie popełnienia przestępstwa.

Zagrożenia terrorystyczne

• Jeśli jesteś świadkiem ataku, uciekaj! Zawiadom służby i ostrzeż innych.
• Ukryj się z dala od tłumu i znajdź osłonę, np. mur. W pomieszczeniu zabarykaduj drzwi, zasłoń okna, wyłącz światło. Wycisz telefon.
• Jeśli nie możesz uciec lub ukryć się – walcz wszystkim, co masz pod ręką.
• Nie udostępniaj zdjęć z miejsca zdarzenia.
• Nie dzwoń do osób zagrożonych. Możesz zdradzić ich kryjówkę.
• Nie podsycaj paniki niesprawdzonymi informacjami.

Zagrożenia cyfrowe

Dezinformacja

• Sprawdzaj każdą informację w kilku niezależnych źródłach.
• Nie podawaj dalej niesprawdzonych informacji.
• Nie wierz doniesieniom o kapitulacji i upadku państwa. 
• Nie rozpowszechniaj żadnych informacji o lokalizacji i ruchu Wojska Polskiego i wojsk sojuszniczych. Nie fotografuj i nie publikuj zdjęć mostów, stacji kolejowych i magazynów.
• Śledź publiczne źródła informacji.

Cyberprzestępczość

• Nie klikaj pochopnie w otrzymane linki lub załączniki.
• Sprawdzaj poprawność adresów i treści wiadomości.
• Chroń wszystkie dane logowania i na kartach płatniczych.
• Zaktualizuj program antywirusowy.
• Korzystaj z legalnego oprogramowania.
• Nie pobieraj aplikacji z niesprawdzonych źródeł.
• Ustaw silne hasła.
• Korzystaj z weryfikacji dwuetapowej.
• Twórz kopie zapasowe plików.
• Zachowaj ostrożność przy korzystaniu z publicznych sieci Wi-Fi.

Próbę wyłudzenia lub oszustwa możesz zgłosić w aplikacji mObywatel lub na http://incydent.cert.pl/. SMS-y zawierające podejrzane linki możesz przesłać na nr 8080.

Jak udzielić pierwszej pomocy?

Udzielenie pierwszej pomocy to nasz obowiązek. Pamiętaj, że pomagając, nie ponosisz odpowiedzialności za popełniane błędy. 

• Na początku musisz zadbać o swoje bezpieczeństwo i poszkodowanego. Nie przemieszczaj go, jeśli to nie jest konieczne.
• Oceń stan poszkodowanego, próbując nawiązać z nim kontakt — potrząśnij nim, zwróć się do niego. 
• Jeśli reaguje, zapytaj, co się stało.
• Zadzwoń na numer alarmowy 112 lub wskaż osobę z otoczenia do pomocy.
• W sytuacjach niezagrażających życiu musisz poradzić sobie samodzielnie. Szpitale w sytuacjach kryzysowych są przeciążone.
• Sprawdź, czy poszkodowany oddycha, obserwując ruchy klatki piersiowej lub przykładając dłoń przy jego ustach.
• Jeśli oddycha, ułóż go w pozycji bocznej ustalonej i obserwuj oddech.

Co w przypadku, gdy nie zaobserwujemy oddechu?

• Połóż poszkodowanego na plecach na twardym i płaskim podłożu.
• Uklęknij obok jego klatki piersiowej.
• Klatka piersiowa musi być odsłonięta, więc rozepnij lub nawet rozetnij odzież, jeśli to konieczne.
• Usuń widoczne ciała obce z jamy ustnej. W tym celu połóż jedną rękę na czole poszkodowanego, drugą na jego podbródku i odchyl jego głowę do tyłu.
• Nachyl się nad poszkodowanym i przez 10 sekund sprawdzaj, czy oddycha: - obserwuj, czy klatka piersiowa się unosi i opada, - nasłuchuj oddechu przy nosie poszkodowanego, - poczekaj na wydech – poczujesz go na policzku.
• Jeśli nie oddycha – ułóż dłonie, jedna na drugiej, na środku klatki piersiowej poszkodowanego. Ręce muszą być wyprostowane w łokciach.
• Uciskaj rytmicznie, mocno i gwałtownie z częstotliwością 2 uciśnięć na sekundę. Po każdym ucisku oderwij dłonie od mostka, pozostawiając palce w kontakcie z klatką piersiową.
• Po 30 uciśnięciach ponownie udrożnij drogi oddechowe i 2 razy powoli wdmuchnij powietrze do ust poszkodowanego. Jeżeli nie możesz lub nie chcesz tego robić, uciskaj klatkę piersiową bez przerw.
• Jeśli masz dostęp do defibrylatora, użyj go. Urządzenie podpowie Ci, jak działać.
• Prowadź reanimację do chwili, kiedy przybędą ratownicy, wystąpią wyraźne oznaki powrotu krążenia (oddech, ruch, kaszel) lub dalsze udzielanie pomocy będzie zagrażać twojemu bezpieczeństwu.
• W chwili zmęczenia wyznacz kogoś, by cię zastąpił.

W przypadku wystąpienia obfitego krwotoku:

• Działaj szybko. Obfity krwotok może w ciągu zaledwie kilku minut doprowadzić do śmierci. 
• Załóż opatrunek uciskowy, użyj bandaża, chusty lub czystego materiału.
• Gdy krwawienie z kończyny nie ustaje, załóż opaskę do tamowania krwotoków powyżej rany na ramieniu lub udzie. Zapisz godzinę założenia opaski.
• Jeśli nie możesz założyć opatrunku ani opaski, uciskaj ranę dłońmi do zatrzymania krwotoku lub przybycia ratowników.
• Jeśli poszkodowany jest blady i spocony – unieś mu nogi na około 30 cm i podeprzyj.
• Osoby z urazami szybciej się wychładzają, więc okryj poszkodowanego, jeśli to możliwe.
• Kontroluj jego stan do przybycia pomocy medycznej. 

Jak zachować higienę?

• W przypadku braku bieżącej wody możesz stworzyć prowizoryczną toaletę, nakładając na wiadro plastikową torbę. Po użyciu wyrzuć torbę z zawartością do osobnego pojemnika. Nieprzyjemne zapachy zneutralizujesz za pomocą ziemi, trocin i żwirku. Mocz możesz nadal oddawać do toalety.
• Używaj nawilżanych chusteczek i płynów do dezynfekcji.