Bartosz Janik
Niepodległość nie rozwiązała problemów miasta
Na początku listopada 1918 roku ulice Lublina stały się świadkami wydarzeń, na które Polacy czekali od pokoleń. Żołnierze zrzucali austriackie oznaczenia, na budynkach pojawiały się biało-czerwone flagi, władza przechodziła w polskie ręce. 3 listopada Lublin stał się faktycznie wolny od austriackiej okupacji. Osiem dni przed datą, którą dzisiaj obchodzimy jako Narodowe Święto Niepodległości.
Dla wielu mieszkańców Lublina przełom polityczny nie oznaczał jednak zmiany ich codzienności. Wręcz przeciwnie. Jeszcze niedawno musieli godzinami czekać w kolejkach po żywność. Brakowało opału, mieszkań i pieniędzy. Zniesienie ograniczeń handlowych nie przyniosło oczekiwanego spadku cen, a niepewność związana z końcem wojny tylko pogłębiała niektóre problemy.
O tym, jak wyglądało życie Lublina w ostatnim roku Wielkiej Wojny, szczegółowo pisał historyk z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej prof. Mariusz Mazur. W opracowaniu "Codzienność Lublina w 1918 roku", opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Res Historica”, odtworzył obraz miasta na podstawie archiwalnych dokumentów, ówczesnych gazet i wspomnień mieszkańców. Wyłania się z nich rzeczywistość biegunowo odległa od radosnych i uroczystych obchodów niepodległości, z którymi kojarzymy dzisiaj listopad 1918 roku.
Spokój był towarem deficytowym. 4 listopada polskie władze wprowadziły w powiecie lubelskim stan wyjątkowy. Następnego dnia dowództwo wojskowe ograniczyło mieszkańcom możliwość gromadzenia się i poruszania po mieście. Zamykano restauracje i konfiskowano nielegalnie posiadaną broń. O godzinie 20 miasto zamierało - cywilom nie wolno było wychodzić na ulice.
Zmieniły się więc flagi i urzędnicy, lecz nie realia życia. Odrodzone państwo musiało dopiero zapanować nad chaosem, który pozostawiła po sobie wojna.
Wielki Lublin - wielkie problemy
Na mocy rozporządzenia generała-gubernatora wojskowego Karola Kuka z dnia 15 października 1916 roku do Lublina przyłączono okoliczne tereny, tworząc tzw. Wielki Lublin. Nazwa faktycznie oddawała skalę zmian, ponieważ powierzchnia miasta wzrosła do 2691 hektarów, co oznaczało ponad trzykrotny wzrost. W granicach miasta znalazły się miejscowości należące dotychczas do gmin wiejskich, tj. Bronowice, Kośminek, Tatary, Piaski, Wieniawa, Czechów i Lemszczyzna.
Miasto od 1915 roku było siedzibą austro-węgierskiego generalnego gubernatorstwa wojskowego, co wiązało się również z napływem urzędników, wojskowych i ich rodzin.
Na początku 1918 roku Lublin zamieszkiwało około 93 tysięcy ludzi. We wrześniu ich liczbę szacowano już na ponad 105 tysięcy. Część wzrostu wynikała ze zmian administracyjnych i sposobu ewidencji ludności, ale sytuację komplikowały także powroty uchodźców, jeńców i osób przymusowo wywiezionych do Rosji. Wielu wracało do rodzinnego miasta w skrajnej biedzie, niekiedy schorowanych i wycieńczonych.
Wyzwaniem było zdobycie jedzenia
Po chleb ustawiano się w kolejkach o czwartej rano, chociaż sklepy otwierały się kilka godzin później. Im wcześniej, nie oznaczało wcale lepiej. I skuteczniej. Zdarzało się, że po wielogodzinnym oczekiwaniu mieszkańcy wracali do domów z pustymi rękami.
Władze okupacyjne limitowały dostępność podstawowych produktów, a dostawy stale ograniczano. Skalę tego zjawiska oddaje fakt, że na początku roku miasto otrzymywało miesięcznie 46,5 wagonu mąki przeznaczonej do wypieku chleba. W drugim kwartale było to już tylko 20 wagonów.
To, że udało się kupić, nie oznaczało wcale, że można było zjeść. "Ziemia Lubelska" informowała o pieczywie zawierającym domieszki ziemniaków, plew, słomy, a nawet śmieci. Na Piaskach sprzedawano pieczywo, którego zapach budził obrzydzenie kupujących. Podczas jednej z kontroli mleka stwierdzono, że 42 procent pobranych próbek rozcieńczono wodą.
Było też bardzo drogo, a inflacja wojenna wyniszczała portfele mieszkańców. Ludzi przestawało być stać na podstawowe artykuły żywieniowe. Nowe ubrania i buty pozostawały w sferze mglistych marzeń.
W domostwach również było coraz trudniej. Brakowało węgla, drewna, świec i nafty. Wiele mieszkań pozostawało niedogrzanych i słabo oświetlonych. Dodatkowym problemem były rosnące czynsze napędzane inflacją. Właściciele kamienic wypowiadali umowy lokatorom, aby wynająć mieszkania za wyższe stawki. Przepisy jednak zabraniały eksmisji osób chorych. Zdarzało się więc, że wyprowadzano zdrowych, wynoszono meble i ich zawartość przed kamienicę, a osobę chorą zostawiano samą sobie w lokalu. Np. na trzecim piętrze kamienicy.
Zostając przy tematach zdrowia - warunki sanitarne im nie sprzyjały. Nie tylko w mieszkaniach, ale i na ulicach. W większości lokali brakowało bieżącej wody. Przynoszono ją zatem z miejskich studni i punktów poboru. Ścieki trafiały do otwartych rynsztoków, a na przedmieściach nieutwardzone drogi po deszczu zamieniały się w błoto. W ogóle, ulice tonęły w śmieciach i odpadach, a zakłady przemysłowe, te które wciąż działały, pompowały ścieki i odpady prosto na ulicę.
W takich warunkach łatwo rozprzestrzeniały się choroby zakaźne. Lublin zmagał się z gruźlicą, tyfusem, odrą i grypą hiszpanką.
Miasto jednak całkiem nie zamarło. Działały kina, teatry i restauracje, organizowano koncerty, odczyty i przedstawienia. W Ogrodzie Saskim odbywały się festyny, a zamontowanie oświetlenia elektrycznego w jego głównej alei było wydarzeniem przyciągającym uwagę mieszkańców.
Sytuacja społeczna Lublina w okresie poprzedzającym odzyskanie niepodległości i zaraz po tym miała dwie strony medalu. Awers przedstawiał lublinian korzystających z dobrodziejstw kawiarni i oferty kulturalnej. Rewers - tłoczących się w kolejkach po posiłek z kuchni społecznych i zaniedbane dzieci bawiące na brudnych i śmierdzących podwórkach.
Patriotyzm nie mieścił się już w świątyniach
Mimo trudnych warunków życia nastroje patriotyczne stopniowo przybierały na sile. Kluczową rolę w ich podtrzymywaniu odgrywały uroczystości religijne, które często stawały się również okazją do publicznego manifestowania polskiej tożsamości.
10 lutego 1918 roku w kościele Świętego Ducha odprawiono nabożeństwo w intencji Józefa Piłsudskiego oraz polskich żołnierzy. Dwa dni później Lublin stał się areną znacznie większego protestu. Bezpośrednią przyczyną były postanowienia traktatu brzeskiego, na mocy których państwa centralne zgodziły się na przekazanie Chełmszczyzny i części Podlasia powstającemu państwu ukraińskiemu.
W mieście zamknięto sklepy i instytucje. Po nabożeństwie uformował się pochód, do którego dołączyły władze miejskie, organizacje społeczne, straż pożarna i milicja. Kilka tysięcy osób przeszło Krakowskim Przedmieściem do Ogrodu Saskiego, gdzie wygłaszano przemówienia. Austriacy odpowiedzieli represjami, wprowadzając godzinę policyjną i rozwiązując samorząd.
Manifestacje nie były jedynym sposobem wyrażania uczuć narodowych. Od marca z Bramy Krakowskiej rozbrzmiewały pieśni religijne i patriotyczne: rano "Kiedy ranne wstają zorze", w południe "Rota", a wieczorem "Boże, coś Polskę".
Do kolejnych protestów dochodziło wiosną, choć obawa przed represjami sprawiła, że zrezygnowano z planowanego pochodu trzeciomajowego. Zamiast niego organizowano koncerty i odczyty. W połowie października odbyła się jedna z największych manifestacji niepodległościowych. Jej uczestnicy domagali się uwolnienia więźniów politycznych przetrzymywanych na Zamku Lubelskim. Pod naciskiem demonstrantów część z nich opuściła więzienie.
Jak podkreśla prof. Wiesław Śladkowski, Lublin od wielu lat był ważnym ośrodkiem działalności niepodległościowej. Działały tu środowiska związane z Józefem Piłsudskim, organizacje strzeleckie, harcerstwo i konspiracyjna Polska Organizacja Wojskowa. Swoją działalność prowadziły również ugrupowania narodowe.
Powszechnej mobilizacji społeczeństwa jednak nie było. Profesor Mazur zwracał uwagę, że w manifestacjach patriotycznych uczestniczyła mniejszość mieszkańców. Pozostali przede wszystkim starali się przetrwać w coraz trudniejszych warunkach.
Lublin był miastem wielonarodowym. W trakcie wojny 56% mieszkańców stanowili chrześcijanie, a 44% wyznawcy judaizmu. Nie postrzegano więc nadchodzący zmian jednakowo. Z badań prof. Adama Kopciowskiego nad dziennikiem "Lubliner Tugblat" wynika, że żydowska prasa z ostrożnością obserwowała proces odradzania się Polski. Interesowało ją przede wszystkim bezpieczeństwo społeczności żydowskiej oraz jej przyszłe prawa w nowym państwie.
W listopadzie 1918 roku mieszkańcy Lublina mogli więc patrzeć na te same wydarzenia z różnych perspektyw. Dla jednych spełniały się marzenia o niepodległej ojczyźnie, dla innych nadchodził okres nadziei, ale również niepewności.
Nadeszło odrodzenie
Pod koniec października 1918 roku było już wiadomo, że monarchia austro-węgierska chyli się ku upadkowi. Jej wielonarodowa armia stopniowo traciła spójność. Żołnierze różnych narodowości coraz częściej myśleli o powrocie do swoich domów, a nie o dalszej służbie cesarzowi.
W Lublinie przygotowania do przejęcia władzy prowadzili członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej oraz polscy oficerowie służący dotychczas w armii austriackiej. Ważną rolę odgrywał Stanisław Burhardt-Bukacki, kierujący działalnością POW na obszarze okupacji austriackiej. Równolegle działały struktury wojskowe związane z Radą Regencyjną.
Rozbrajanie okupantów rozpoczęło się w ostatnich dniach października. Do działań włączali się nie tylko członkowie konspiracji, ale także cywile i młodzież szkolna.
Nie wszędzie przebiegało to jednak bezproblemowo.
1 listopada w Klubie Społecznym odbyło się zebranie polskich oficerów pozostających dotychczas w służbie austriackiej. Uczestniczyli w nim również przedstawiciele wojskowych środowisk czeskich i południowosłowiańskich. Oficerowie deklarowali gotowość podporządkowania się polskim władzom. Stanisław Sosabowski wezwał zgromadzonych do złożenia następnego dnia uroczystej przysięgi.
2 listopada o godzinie 15.30 na placu Katedralnym zgromadziły się tysiące mieszkańców. W ich obecności polscy żołnierze, którzy wcześniej służyli pod austriackimi sztandarami, przysięgali wierność polskiemu rządowi. Według raportu wojskowego przysięgę złożyło 340 żołnierzy. Uroczystości towarzyszyło nabożeństwo, a w kazaniu podkreślano obowiązek służby odradzającej się ojczyźnie.
Najpoważniejsze niebezpieczeństwo pozostawało jednak w koszarach.
W dawnych koszarach świętokrzyskich, których zabudowania stanowią dzisiaj część głównego gmachu KUL, stacjonowali żołnierze z jednostek armii austro-węgierskiej, w dużej części narodowości ukraińskiej. Nie zamierzali oni po prostu oddać broni.
Według relacji dysponowali aż 56 karabinami maszynowymi. Polskie oddziały miały ich znacznie mniej. W razie rozpoczęcia walk mogło dojść do krwawego starcia w samym mieście.
Udało się jednak przekonać żołnierzy ukraińskich do zorganizowanego opuszczenia miasta. 3 listopada uzbrojone kompanie wymaszerowały z koszar w kierunku dworca kolejowego. W trakcie ewakuacji polscy oficerowie i członkowie POW doprowadzili ostatecznie do przekazania broni.
Dzięki negocjacjom uniknięto otwartej walki. W polskie ręce dostały się znaczne zapasy wyposażenia wojskowego.
Dr Maciej Sobieraj, który szczegółowo opisał wojskowe aspekty tych wydarzeń, wskazuje, że 3 listopada Lublin był już wolnym miastem. Władza cywilna znajdowała się w rękach komisarza Juliusza Zdanowskiego i prezydenta Jana Turczynowicza, a dowództwo wojskowe sprawowali polscy oficerowie.
To jednak był dopiero początek politycznych wydarzeń. W mieście ścierały się różne wizje przyszłej Polski, a przedstawiciele obozu piłsudczykowskiego nie zamierzali podporządkować się bezwarunkowo Radzie Regencyjnej.
W nocy z 6 na 7 listopada powołano w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. W swoim programie zapowiadał demokratyczną republikę, powszechne prawa obywatelskie oraz reformy społeczne. Powstanie gabinetu było kolejnym dowodem, że Lublin stał się wówczas jednym z najważniejszych ośrodków politycznych odradzającej się Polski.
Źródła i opracowania
Artykuł powstał na podstawie publikacji naukowych:
Mazur M., „Codzienność Lublina w 1918 roku”, „Res Historica”, nr 48 (2019), s. 137–171.
Sobieraj M., „Wybicie się Lublina na niepodległość w listopadzie 1918 roku. Aspekt militarny”, „Roczniki Humanistyczne”, t. 54, z. 2 (2006), s. 55–73.
Śladkowski W., „Lublin w przededniu niepodległości”, „Bibliotekarz Lubelski”, 2020, nr 63.
Kopciowski A., „Odzyskanie niepodległości w świetle prowincjalnej prasy jidysz. Listopad 1918 r. na łamach dziennika «Lubliner Tugblat»”, „Res Historica”, nr 52 (2021), s. 333–353.
Wykorzystano materiały historyczne i dokumenty udostępnione przez Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN oraz Instytut Pamięci Narodowej.
Informacje pochodzące z prasy lubelskiej z 1918 roku, m.in. „Głosu Lubelskiego” i „Ziemi Lubelskiej”, przytoczono na podstawie wskazanych opracowań historycznych.
Komentarze