Paweł Puzio
Sformułowanie „Żołnierze Wyklęci” powstało w 1993 r., kiedy po raz pierwszy użyto go w tytule wystawy „Żołnierze Wyklęci – antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r.”, zorganizowanej przez Ligę Republikańską na Uniwersytecie Warszawskim. Jego autorem był Leszek Żebrowski. Stanowi ono bezpośrednie odwołanie do listu otrzymanego przez wdowę po jednym z żołnierzy podziemia, w którym, zawiadamiając o wykonaniu wyroku śmierci na jej mężu, dowódca jednostki wojskowej pisze o nim: „Wieczna hańba i nienawiść naszych żołnierzy i oficerów towarzyszy mu i poza grób. Każdy, kto czuje w sobie polską krew, przeklina go – niech więc wyrzeknie się go własna jego żona i dziecko”. Wyrażenie „żołnierze wyklęci” upowszechnił Jerzy Ślaski (1926–2002), publikując w 1996 r. książkę pod takim właśnie tytułem.
Przełom, jaki przyniósł rok 1989, nie od razu przyczynił się do przywrócenia społecznej pamięci o postaciach antykomunistycznego, niepodległościowego podziemia. Przez lata pozostawały bez odpowiedzi starania środowisk kombatanckich, organizacji patriotycznych, stowarzyszeń naukowych, przyjaciół rodzin tych, którzy byli członkami antykomunistycznego podziemia.
Apele środowisk kombatanckich zaczęły zyskiwać coraz większe poparcie w drugiej połowie pierwszej dekady XXI w. Janusz Kurtyka, ówczesny prezes IPN, pod koniec 2005 r. nadał tym staraniom silny impuls.
19 listopada 2008 r., podczas spotkania w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, postanowiono w Opolu zorganizować 1 marca 2009 r. Dzień Żołnierza Antykomunistycznego. W liście do prezydenta Opola Ryszarda Zembaczyńskiego Janusz Kurtyka pisał: „Uroczystość oddania hołdu członkom zbrojnych organizacji niepodległościowych, walczących po II wojnie światowej z organami komunistycznego państwa, powinna wpisać się na stałe do kalendarza uroczystości państwowych”.
28 lutego 2009 r. z inicjatywy prezesa Janusza Kurtyki i Jerzego Szmida na I Walnym Zgromadzeniu Stowarzyszenia NZS 1980 została podjęta uchwała popierająca inicjatywę Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, aby 1 marca ustanowić dniem Żołnierzy Wyklętych.
Poparcia idei Dnia Pamięci udzielał prezydent Lech Kaczyński. To on ostatecznie skierował w lutym 2010 r. do Sejmu projekt ustawy w tej sprawie. „Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla żołnierzy drugiej konspiracji za świadectwo męstwa, niezłomnej postawy patriotycznej i przywiązania do tradycji niepodległościowych, za krew przelaną w obronie ojczyzny” – napisał. 3 lutego 2011 r. Sejm uchwalił ustawę o ustanowieniu 1 marca Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Wyklętych. „W hołdzie Żołnierzom Wyklętym – bohaterom antykomunistycznego podziemia, którzy w obronie niepodległego bytu Państwa Polskiego, walcząc o prawo do samostanowienia i urzeczywistnienie dążeń demokratycznych społeczeństwa polskiego, z bronią w ręku, jak i w inny sposób, przeciwstawiali się sowieckiej agresji i narzuconemu siłą reżimowi komunistycznemu” – głosiło uzasadnienie ustawy.
Data 1 marca nie jest przypadkowa. Tego dnia w 1951 r. w więzieniu na warszawskim Mokotowie, po pokazowym procesie, między godziną 20 a 20.45 strzałem w tył głowy zostali rozstrzelani przywódcy IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” – prezes WiN ppłk Łukasz Ciepliński („Pług”, „Ludwik”) i jego najbliżsi współpracownicy: Łukasz Ciepliński, Adam Lazarowicz, Mieczysław Kawalec, Józef Rzepka, Franciszek Błażej, Józef Batory i Karol Chmiel.
W 1992 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego unieważnił wyrok Sądu Rejonowego w Warszawie z 14 października 1950 r. 3 maja 2007 r. prezydent Lech Kaczyński nadał Łukaszowi Cieplińskiemu Order Orła Białego w uznaniu znamienitych zasług dla Rzeczypospolitej.
Data 1 marca 1951 r. symbolicznie zamyka dzieje konspiracji niepodległościowej, zapoczątkowanej 27 września 1939 r., w przededniu kapitulacji oblężonej przez Niemców Warszawy, kiedy to grupa oficerów WP na czele z gen. Michałem Tokarzewskim-Karaszewiczem zawiązała Służbę Zwycięstwu Polski (później przekształcaną kolejno w Związek Walki Zbrojnej i Armię Krajową, w 1945 r. zaś w Delegaturę Sił Zbrojnych, na bazie której w tym samym roku utworzono WiN).
Członkowie podziemia niepodległościowego działali do 1956 r. Ostatni „leśny” żołnierz ZWZ-AK, a później WiN – Józef Franczak „Lalek” – zginął w czasie obławy przeprowadzonej przez SB i MO w podlubelskim Majdanie Kozic Górnych 21 października 1963 r. Śmierć Franczaka zakończyła kartę zbrojnego oporu antykomunistycznego.
Kalendarz obchodów Dnia „Żołnierzy Wyklętych” w Lubelskiem:
1 marca 2026, godz. 10.00, Lublin – prezentacja wystawy IPN „Łukasz Ciepliński” w 75. rocznicę wykonania kary śmierci na przywódcach IV Zarządu Zrzeszenia WiN (1 marca 1951 r.) (Plac Zamkowy); wydarzenie organizowane w ramach wojewódzkich obchodów Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” we współpracy z wojewodą lubelskim, marszałkiem województwa lubelskiego, Prezydentem Miasta Lublin, Dowódcą 19. Lubelskiej Brygady Zmechanizowanej, Dowódcą 18. Brygady Zmotoryzowanej oraz Dowódcą 2. Lubelskiej Brygady Obrony Terytorialnej;
5 marca 2026, godz. 10.00, Trzebieszów – prelekcja historyka z IPN „Podziemie niepodległościowe na Lubelszczyźnie po 1944 roku” (Gminny Ośrodek Kultury);
5 marca 2026, godz. 17.00, Lublin – konferencja popularnonaukowa „Żołnierze Niezłomni. Historia i przywracanie pamięci”, organizator: Oddziałowe Archiwum oraz Oddziałowe Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN (Oddział IPN w Lublinie, ul. Wodopojna 2, sala konferencyjna);
5 marca 2026, godz. 17.00, Ryki – wykład Pawła Wąsa (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Łodzi) „Procesy członków podziemia niepodległościowego przed sądami doraźnymi KBW (luty – czerwiec 1946)” (Centrum Kultury i Sportu „Pałacyk”, ul. Warszawska 11; organizator: Klub Gazety Polskiej w Rykach);
10 marca 2026, godz. 11.00, Lublin – III edycja turnieju historycznego dla szkół ponadpodstawowych „My nigdy nie poddamy się” – Zaporczycy w 77. rocznicę śmierci mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” (Oddział IPN w Lublinie, ul. Wodopojna 2, sala konferencyjna): projekcja filmu dokumentalnego „Zapora”, prelekcja na temat podziemia niepodległościowego w latach 1944–1956 oraz turniej wiedzy dotyczący życia i działalności konspiracyjnej mjr. „Zapory”.
Źródło: IPN i PAP
Komentarze