Czy beneficjent to jest właściciel? Jakie korzyści beneficjent? Czy fundacja rodzinna musi mieć organ nadzoru? Czy też rolę tą może przejąć beneficjent?
Zrozumienie roli beneficjenta jest kluczowe nie tylko dla spełnienia wymogów Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), ale przede wszystkim dla sprawnego funkcjonowania organów fundacji i zapobiegania konfliktom rodzinnym.
W tym artykule wyjaśnimy strukturę organizacyjną, prawa beneficjentów oraz obowiązki zarządu fundacji, by Twój majątek był bezpieczny przez pokolenia. Poniższy artykuł jest przeznaczony dla fundatorów fundacji rodzinnej w celu szerszego poznania specyfiki ustanawiania beneficjentów oraz dla wszystkich członków rodzin fundatorów, którzy mogą przyjąć funkcję beneficjentów.
Kto to beneficjent? Definicja i najważniejsze pytania.
Zacznijmy od zdefiniowania pojęcia beneficjenta. Beneficjent fundacji rodzinnej to osoba uprawniona do otrzymywania świadczeń z majątku fundacji, zgodnie z wolą fundatora wyrażoną w statucie lub w uchwale zarządu. W praktyce oznacza to, że beneficjent jest odbiorcą korzyści - finansowych lub niefinansowych - ale nie jest podmiotem sprawującym kontrolę nad fundacją.
Warto odróżnić go od beneficjenta rzeczywistego, czyli osoby, która faktycznie wywiera decydujący wpływ na działalność podmiotu, choć nie musi być formalnie wskazana jako odbiorca świadczeń. W fundacji rodzinnej te role mogą się pokrywać, ale nie muszą, co ma znaczenie m.in. dla obowiązków sprawozdawczych i przeciwdziałania praniu pieniędzy.
Beneficjentem rzeczywistym w fundacji rodzinnej będzie na przykład - zgodnie z przepisami - członek rady nadzorczej fundacji rodzinnej co nie oznacza, że będzie on tym samym beneficjentem fundacji rodzinnej uprawnionym do uzyskiwania świadczeń. Oczywiście o tym czy w fundacji rodzinnej zostanie powołana rada nadzorcza (jako organ kontroli wewnętrznej) decyduje statut fundacji. Rada nadzorcza nie jest wśród obowiązkowych organów fundacji.
Wskazać należy na niuanse w zakresie rozumienia pojęcia beneficjenta. Beneficjent nie może zostać uznany za właściciela fundacji, ponieważ fundacja - jako osoba prawna - nie ma właściciela w tradycyjnym sensie. Dysponuje funduszem założycielskim wniesionym przez fundatora na rzecz fundacji, ale majątek ten staje się własnością fundacji, a nie fundatora czy beneficjentów. Po zarejestrowaniu fundacji w Rejestrze, fundator traci kontrolę nad fundacją, a odpowiedzialność za jej działania przejmuje organ zarządzający, najczęściej zwany zarządem. Fundator - beneficjent nadal ma prawo do świadczeń, lecz nie do majątku jako takiego, ani do udziałów, bo fundacja ich nie posiada. To odróżnia ją od spółek kapitałowych, w których wspólnicy lub akcjonariusze mają prawa właścicielskie.
Jak więc rozumieć pojęcie beneficjenta? Przyjęło się, iż stwierdzenie „jestem beneficjentem” oznacza, że dana osoba została wskazana jako uprawniona do otrzymywania świadczeń z fundacji rodzinnej. Może to obejmować wypłaty pieniężne, finansowanie edukacji, pokrywanie kosztów utrzymania, a nawet świadczenia rzeczowe. Status beneficjenta nie daje jednak automatycznie prawa do zarządzania fundacją ani wpływu na decyzje organów, chyba że fundator przewidział dodatkowe uprawnienia w statucie. W tym rozumieniu, pojęcie beneficjenta nie tak daleko różni się od roli uposażonego w ubezpieczeniach - jako osoby wskazanej w polisie, która otrzyma wypłatę środków po śmierci ubezpieczonego.
Beneficjent w firmie i fundacji rodzinnej – jak go ustalić? Beneficjent rzeczywisty a beneficjent w fundacji rodzinnej.
Pojęcie beneficjenta nie odnosi się tylko do fundacji rodzinnej. Beneficjent w firmie to osoba fizyczna sprawująca faktyczną kontrolę nad danym podmiotem - niezależnie od tego, czy kontrola ta wynika z posiadania udziałów, praw głosu, czy z możliwości wywierania dominującego wpływu na decyzje strategiczne.
Ustalanie beneficjenta rzeczywistego w spółkach i fundacjach (innych niż fundacje rodzinne) opiera się na analizie struktury własnościowej i organizacyjnej, tak aby wskazać osoby, które realnie decydują o kierunku działalności. Zgodnie z obowiązującym prawem, w spółkach kapitałowych najczęściej będą to wspólnicy lub akcjonariusze posiadający ponad 25% udziałów lub głosów, a w fundacjach - osoby mające wpływ na zarząd lub realizację celów statutowych.
Beneficjentów rzeczywistych danego podmiotu ustalimy, posiłkując się danymi ujawnionymi w CRBR. Fundacja co do zasady podlega obowiązkowi wpisu do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), ponieważ jest instytucją zobowiązaną na gruncie przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Oznacza to konieczność zgłoszenia osób, które sprawują nad nią kontrolę, a także aktualizowania danych w przypadku każdej zmiany. Obowiązek ten dotyczy zarówno fundacji „zwykłych” (fundacji charytatywnych), jak i fundacji rodzinnych.
W fundacji rodzinnej beneficjenta rzeczywistego ustala się, biorąc pod uwagę trzy grupy osób: fundatora, członków zarządu oraz rady nadzorczej (jako organu kontroli wewnętrznej) oraz beneficjentów wskazanych w statucie lub uchwale odpowiedniego organu. Fundator jest naturalnym kandydatem do uznania za beneficjenta rzeczywistego, ponieważ to on tworzy fundację, wnosi majątek i określa cele fundacji i zasady jej działania. Członkowie zarządu mogą być beneficjentami rzeczywistymi, jeśli ich kompetencje pozwalają im na samodzielne podejmowanie kluczowych decyzji dotyczących majątku lub kierunku działania fundacji. A zazwyczaj tak jest. Wreszcie, beneficjenci - jako osoby fizyczne uprawnione do świadczeń - również mogą zostać uznani za beneficjentów rzeczywistych, zwłaszcza gdy ich uprawnienia mają charakter trwały i istotny ekonomicznie. W praktyce oznacza to, że fundacja rodzinna często zgłasza do CRBR kilka osób, odzwierciedlając wielowarstwową strukturę wpływu i korzyści.
Struktura organizacyjna i obowiązkowe organy fundacji
Przyjrzyjmy się strukturze fundacji rodzinnej oraz jej organów. Fundacja rodzinna może zostać ustanowiona przez osobę fizyczną, a fundatorami mogą być obywatele polscy oraz cudzoziemcy, co wynika z przepisów prawa polskiego. Aby fundacja została ustanowiona, fundator musi sporządzić akt notarialny, w którym wyrazi wolę ustanowienia fundacji oraz przeznaczenia na jej rzecz określonego majątku, a także stworzyć statut fundacji, w którym określi jej organy, zapewni niezależność działania władz, wskaże na sposób powołania zarządu i jego członków.
Zarząd fundacji jest jedynym obowiązkowym organem wykonawczym fundacji. Pierwszy skład zarządu fundacji rodzinnej powołuje fundator w akcie założycielskim sporządzonym w formie aktu notarialnego, co podkreśla jego kluczową rolę w kształtowaniu struktury organizacyjnej fundacji. Kompetencje zarządu wynikają przede wszystkim z ustawy o fundacji rodzinnej: podejmuje współpracę z innymi podmiotami, podpisuje zobowiązania, podpisuje umowy, podpisuje sprawozdania finansowe, prowadzi sprawy fundacji, reprezentuje ją na zewnątrz, wykonuje uchwały zgromadzenia beneficjentów, zarządza majątkiem, realizuje cele określone w statucie. Statut może dodatkowo rozszerzać lub doprecyzowywać pozostałe uprawnienia zarządu, jak i zakres obowiązków w zakresie funkcji członka zarządu, np. wprowadzając wymogi dotyczące sposobu podejmowania decyzji, zasad odpowiedzialności czy konieczności uzyskania zgody fundatora na określone czynności lub uchwalania regulaminów dla organizacji zarządu. Może wskazywać na status członka zarządu oraz sposoby złożenia rezygnacji, jak również co się dzieje i jak przeprowadzić wybory członków zarządu w przypadku utraty zdolności do czynności prawnych albo choroby lub innej trwałej niezdolności do pełnienia funkcji.
Ustawa dopuszcza jednoosobowy skład zarządu, co jest rozwiązaniem często stosowanym w mniejszych fundacjach rodzinnych lub w początkowej fazie ich funkcjonowania. Obecnie rejestrowane są fundacje, które mają tylko jednego członka zarządu. Prosta, jednoosobowa struktura organu władzy upraszcza reprezentację - osoba ta działa samodzielnie i składa oświadczenia woli w imieniu fundacji bez konieczności współdziałania z innymi. W przypadku zarządu wieloosobowego statut może przewidywać reprezentację łączną, co zwiększa kontrolę nad podejmowanymi czynnościami, ale jednocześnie może wydłużać proces decyzyjny. Liczba członków zarządu wpływa więc na równowagę między sprawnością działania a bezpieczeństwem i nadzorem wewnętrznym. Pamiętać jakkolwiek trzeba, że jednoosobowy skład zarządu stanowi problem, w sytuacji gdy nie do końca jesteśmy przekonani co do możliwości osoby piastującej to stanowisko.
Zarząd fundacji podejmuje decyzje na posiedzeniach w formie uchwał, które zapadają bezwzględną większością głosów obecnych członków, choć jest dopuszczalne, że statut stanowi inaczej. Członkowie zarządu muszą być skutecznie powiadomieni o dacie zebrania, a informacja o terminie i porządku obrad powinna dotrzeć do nich zgodnie z regułami zapisanymi w statucie. Dobrze napisany statut, mając na względzie dobro beneficjentów i wykonywanie praw będzie zawierał zapisy, że zarząd powoływany jest na pięcioletnią kadencję, a posiedzenia zarządu fundacji odbywają się co najmniej raz na trzy miesiące, w razie potrzeby mogą być zwoływane częściej. Wskaże także na minimalną liczbę członków organu, bez konieczności posiadania stałej, „sztywnej” liczby członków i bez konieczności każdorazowej zmiany statutu ze względu na zmieniającą się sytuację. Określi nadto, że decydującym pozostaje głos prezesa zarządu. Będzie to wyrazem troski o fundację i zapewnienie ciągłości jej funkcjonowania.
Wspomnieć na marginesie należy o organach kontroli wewnętrznej - w postaci rady nadzorczej fundacji lub komisji rewizyjnej. Statut może przewidywać tworzenie jeszcze innych organów kontrolnych. Organ kontroli wewnętrznej w fundacji ma za zadanie nadzorować działalność zarządu oraz zapewniać zgodność działań z celami statutowymi fundacji.
Powołanie rady nadzorczej staje się obowiązkowe, gdy liczba beneficjentów przekracza dwadzieścia osób. W takim przypadku ustawodawca uznał, że skala działalności i liczba interesariuszy wymagają dodatkowego nadzoru nad zarządem, który będzie pełnił organ kontroli wewnętrznej. W fundacjach mniejszych, z ograniczoną liczbą beneficjentów, ustanowienie organu nadzoru, organu kontroli wewnętrznej jest fakultatywne, choć często rekomendowane ze względów organizacyjnych i transparentności. Zależy jednak to od fundatora. Fundacja rodzinna nie musi więc posiadać rady nadzorczej ani innego organu kontroli, o ile nie spełnia ustawowego progu, jednak fundator może zdecydować o jego powołaniu, aby zwiększyć bezpieczeństwo zarządzania majątkiem i zapewnić większą równowagę w strukturze władzy. Dobrze, jeżeli statut przewiduje, że rada fundacji składa się ze specjalistów w swoich dziedzinach, a funkcję przewodniczącego rady pełni osoba doświadczonego prawnika. Nadto, statut powinien zawierać zapisy, że członkowie organu kontrolnego nie mogą być członkami organu zarządzającego ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej.
Prawa beneficjentów i zapobieganie sporom rodzinnym
Beneficjenci fundacji rodzinnej mają przede wszystkim prawo do otrzymywania świadczeń przewidzianych w statucie lub uchwałach organów fundacji, a także prawo do otrzymania informacji o działalności fundacji z własnej inicjatywy. Ustawa przyznaje im możliwość wglądu do dokumentów dotyczących ich sytuacji prawnej, w tym uchwał zarządu odnoszących się do świadczeń. Mają także prawo do zaskarżania uchwał organów fundacji, jeżeli naruszają one przepisy prawa, statut lub ich indywidualne uprawnienia. Uprawnienia te mają charakter ochronny i pozwalają beneficjentom kontrolować, czy fundacja realizuje cele zgodnie z wolą fundatora wyrażoną w statucie. Generalnie rzecz ujmując, pojęcie beneficjenta można porównać do beneficjenta (uposażonego) w ubezpieczeniach na życie - nie jest stroną umowy, nie musi płacić składek, ale też nie ma wpływu na treść polisy.
Aczkolwiek możliwa jest sytuacja, w której beneficjent ma realne uprawnienie do wpływu na działanie fundacji lub wręcz może nią zarządzać.
Gdzie szukać źródła uprawnień beneficjentów? Najodpowiedniejszym miejscem jest statut fundacji rodzinnej, który winien pełnić funkcję swoistej konstytucji, która reguluje nie tylko zasady działania organów, ale także relacje między beneficjentami, zwłaszcza w kontekście świadczeń. O tym, jak prawidłowo skonstruować taki dokument, przeczytasz w poradnikach na stronie bogdanchudoba.online, gdzie szczegółowo omawiane są relacje między beneficjentami, zwłaszcza w kontekście świadczeń. Szczegółowe zasady, w tym precyzyjne określenie zasad wypłat, kryteriów przyznawania świadczeń, warunków ich zawieszania lub cofania oraz procedur rozstrzygania sporów pozwala ograniczyć ryzyko konfliktów rodzinnych. W statucie często sugeruje się także wprowadzenie klauzul dotyczących zachowania majątku rodzinnego, zasad sukcesji, wymogów etycznych lub edukacyjnych dla beneficjentów oraz mechanizmów mediacyjnych na wypadek sporów.
Pojęcie beneficjenta zawiera w sobie troskę o sukcesję, która w fundacji rodzinnej wymaga szczególnego zaplanowania, aby uniknąć paraliżu decyzyjnego po śmierci członka zarządu lub fundatora.
Statut winien przewidywać możliwość powołania kolejnych członków zarządu w sytuacjach nadzwyczajnych oraz określać zasady ich odwoływania, jak również powinien precyzyjnie regulować procedurę obsadzania wakatów, długość kadencji, zasad reprezentacji. W statucie warto również przewidzieć mechanizmy ciągłości działania, takie jak sukcesja w funkcji, obowiązek niezwłocznego powołania nowych członków zarządu czy określenie osoby tymczasowo wykonującej obowiązki w razie upływu kadencji, aby zapewnić stabilność i nieprzerwane funkcjonowanie fundacji.
Działalność gospodarcza a status organizacji pożytku publicznego
Nie będą realizowane prawa beneficjentów, jeżeli fundacja nie będzie prowadzić działalności gospodarczej i nie będzie pomnażać majątku.
Majątek fundacji składa się z funduszu założycielskiego oraz mienia nabytego w toku jej działalności. Jak prowadzić działalność? Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą, ale wyłącznie w zakresie wskazanym w ustawie, a więc m.in. najmu, obrotu papierami wartościowymi czy zbywania mienia. Działalność ta ma charakter pomocniczy wobec celu, jakim jest zarządzanie majątkiem rodzinnym, dlatego jej prowadzenie nie zmienia statusu majątku fundacji - pozostaje on wyodrębniony i służy realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów. Zyski z działalności gospodarczej powiększają majątek fundacji, ale nie mogą być traktowane jak dochód wspólników, ponieważ fundacja nie ma właścicieli.
Sam majątek fundacji to nie tylko zyski z prowadzonej działalności gospodarczej - fundacje mogą pozyskiwać środki finansowe z darowizn, spadków, zapisów, dotacji, subwencji oraz konkursów grantowych. Fundacje mogą gromadzić swoje fundusze w walucie polskiej oraz w walutach obcych zgodnie z przepisami polskiego prawa dewizowego.
Pomimo wielu podobieństw, wskazać należy na niuanse w zakresie środków i majątku fundacji rodzinnej w korelacji z fundacją czy innymi podmiotami. Fundacji rodzinna nie jest klasycznym podmiotem dobroczynnym i mającym status organizacji pożytku publicznego, toteż chociażby w zakresie dotacji, gdzie beneficjent to podmiot realizujący projekt dofinansowany z funduszy krajowych lub zagranicznych, nie może się starać o wsparcie państwa na zasadach dotyczących fundacji dobroczynnej.
Na koniec warto wspomnieć, iż w ramach fundacji rodzinnej nawet organizacja pożytku publicznego może być jej beneficjentem, jeśli fundator tak postanowi. OPP otrzymuje wówczas świadczenia na zasadach określonych w statucie, podobnie jak osoby fizyczne.
Status OPP wiąże się również z wymogami dotyczącymi niezależności władz oraz brakiem skazań prawomocnym wyrokiem za określone przestępstwa. Jeśli organizacja tego typu ma być beneficjentem fundacji rodzinnej i przyjmować darowizny od niej, warto upewnić się, że spełnia kryteria ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ponieważ ich naruszenie może wpływać na możliwość przyjmowania świadczeń lub na ocenę prawidłowości działania fundacji.
Podsumowanie
Prawidłowe ustalenie, kto to jest beneficjent rzeczywisty w Twojej strukturze, to nie tylko kwestia bezpieczeństwa prawnego, ale i spokoju ducha. Jeśli planujesz zabezpieczenie majątku, warto sprawdzić, jak profesjonalnie przygotowane postanowienia statutu fundacji rodzinnej mogą wyeliminować ryzyko konfliktów między sukcesorami.
Chcesz zabezpieczyć swój majątek i jasno określić prawa swoich następców? Nie zostawiaj przyszłości swojej rodziny przypadkowi. Skorzystaj z wiedzy eksperckiej i dowiedz się, jak założyć fundację, która przetrwa próbę czasu. Odwiedź bogdanchudoba.pl i umów się na konsultację w sprawie wdrożenia systemu sukcesji, który realnie chroni Twoich beneficjentów i zapewni zgodność działania fundacji z postanowieniami statutu oraz pozwoli zachować niezależność działania władz fundacji.
Komentarze